Καταφύγια στην Ελλάδα: Πού βρίσκονται οι 2.892 χώροι προστασίας και η κληρονομιά του Μεταξά – Διαδραστικός χάρτης

Τα καταφύγια στην Ελλάδα δεν αποτελούν απλώς ένα κεφάλαιο της ιστορίας, αλλά μια υπόγεια πραγματικότητα που εξακολουθεί να υπάρχει κάτω από τις πόλεις μας. Από το Κολωνάκι και τον Λυκαβηττό έως τη Ραφήνα, συνολικά 2.892 χώροι προστασίας παραμένουν καταγεγραμμένοι σε όλη τη χώρα, θυμίζοντας την εποχή του Ιωάννη Μεταξά και τις αγωνίες ενός πολέμου που πλησίαζε.

Η οργανωμένη αεράμυνα στην Ελλάδα δεν ξεκίνησε τυχαία. Το 1936, ο Ιωάννης Μεταξάς, προβλέποντας τις εξελίξεις που θα οδηγούσαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, θέσπισε νόμο που υποχρέωνε κάθε νέα οικοδομή άνω των δύο ορόφων να διαθέτει χώρο προστασίας, δηλαδή καταφύγιο.

Η απόφαση αυτή οδήγησε στη δημιουργία ενός τεράστιου δικτύου περίπου 12.000 καταφυγίων μόνο στην Αθήνα λίγο πριν το 1940. Από αυτά, περίπου 5.500 ανήκαν σε ιδιώτες και βρίσκονταν κάτω από πολυκατοικίες και βιομηχανικά κτίρια.

Αν και ο σχετικός νόμος καταργήθηκε τον Δεκέμβριο του 1956, η «υπόγεια πόλη» της πρωτεύουσας παραμένει σε μεγάλο βαθμό εκεί. Κάτω από κεντρικούς δρόμους, λόφους και πολυσύχναστα σημεία, εκατοντάδες χώροι παραμένουν σφραγισμένοι ή έχουν αλλάξει χρήση, χωρίς πολλοί να γνωρίζουν την ύπαρξή τους.

Τα επίσημα στοιχεία για τα καταφύγια σήμερα

Το ζήτημα της προστασίας του άμαχου πληθυσμού έχει επανέλθει στη δημόσια συζήτηση. Τον Νοέμβριο του 2025, ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Ιωάννης Λαμπρόπουλος, απαντώντας σε σχετική ερώτηση, παρουσίασε τα πιο πρόσφατα στοιχεία για την κατάσταση των υποδομών.

Σύμφωνα με τα δεδομένα που κατατέθηκαν στη Βουλή:

«Κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο, στο σύνολο των Περιφερειακών Ενοτήτων της χώρας, έχουν χαρακτηριστεί ως καταφύγια 2.892 χώροι, συνολικής χωρητικότητας 1.981.514 ατόμων (με δυνατότητα αύξησης αυτής κατά 30%)»

Η ευθύνη για τη διατήρησή τους είναι διαμοιρασμένη. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης φροντίζουν για τους δημόσιους χώρους, ενώ οι ιδιώτες ιδιοκτήτες οφείλουν να διατηρούν τα δικά τους καταφύγια σε κατάσταση που να μπορούν να ενεργοποιηθούν επιχειρησιακά μέσα σε 24 ώρες, αν χρειαστεί.

Από τον Αρδηττό μέχρι το πάρκινγκ της Βουλής

Πολλά από τα παλιά καταφύγια της Αθήνας δεν χρησιμοποιούνται πλέον για τον αρχικό τους σκοπό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Μέγαρο της Βουλής, όπου ο αρχικός χώρος προστασίας έχει μετατραπεί, από το 2000, σε υπόγειο πάρκινγκ πέντε επιπέδων.

Στον Λυκαβηττό, όμως, η εικόνα είναι διαφορετική. Το καταφύγιο που εκτείνεται σε βάθος 100 μέτρων μέσα στον βράχο παραμένει από τα πιο καλοδιατηρημένα στρατιωτικά έργα, διατηρώντας ακόμη παροχές νερού και ηλεκτρικού ρεύματος.

Ξεχωριστή περίπτωση είναι το καταφύγιο στον λόφο του Αρδηττού. Ο ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης, που έχει αφιερώσει χρόνια στη μελέτη αυτών των κατασκευών, σημειώνει:

«Το πιο εντυπωσιακό και το πιο μεγάλο είναι αυτό που βρίσκεται στον Αρδηττό και χωρούσε 1.300 άτομα. Βέβαια αυτό ήταν στρατιωτικής χρήσης, αργότερα το πήραν οι Γερμανοί και το έκαναν αποθήκη πυρομαχικών και φεύγοντας το ανατίναξαν, ενώ χρησιμοποιήθηκε και στα Δεκεμβριανά. Είναι δηλαδή ένα πολύπαθο καταφύγιο»

Δείτε ΕΔΩ τον διαδραστικό χάρτη με τα καταφύγια στην Ελλάδα

Πού βρίσκονται τα πιο ισχυρά καταφύγια στο κέντρο και στα νότια

Όσο πλησιάζει κανείς σε κομβικά σημεία της πρωτεύουσας, τόσο αυξάνεται και η συγκέντρωση των χώρων προστασίας. Κάτω από το πολυκατάστημα Attica στην οδό Πανεπιστημίου, βρίσκεται ένα από τα πιο ενισχυμένα καταφύγια της Αθήνας, με τοίχους από οπλισμένο σκυρόδεμα πάχους ενός μέτρου.

Στα νότια προάστια, το τοπίο διαφοροποιείται. Στη Βούλα (ΠΙΚΠΑ) και στη Γλυφάδα υπάρχουν «δίδυμα» έργα που δεν συνδέονται με την περίοδο Μεταξά, αλλά κατασκευάστηκαν από τις δυνάμεις Κατοχής.

Στη Ραφήνα, το λεγόμενο «Δάσος Οχυρού» κρύβει γερμανικές στοές που διατηρούνται σε εντυπωσιακά καλή κατάσταση, παρά τις προσπάθειες ανατίναξης από τους Γερμανούς κατά την αποχώρησή τους το 1944.

Τι ισχύει για τα πυρηνικά καταφύγια και τις σειρήνες

Παρά τον μεγάλο αριθμό αντιαεροπορικών χώρων, η Ελλάδα δεν διαθέτει δημόσια πυρηνικά καταφύγια, τα οποία απαιτούν εντελώς διαφορετικές τεχνικές προδιαγραφές, όπως ειδικά συστήματα ανανέωσης αέρα και επαρκείς προμήθειες για παραμονή τουλάχιστον 15 ημερών.

Αντίθετα, το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης παραμένει ενεργό. Περίπου 900 σειρήνες πολέμου — 600 ηλεκτροκίνητες και 300 χειροκίνητες — ελέγχονται κάθε χρόνο στο πλαίσιο της στρατιωτικής άσκησης «Παρμενίων», ώστε, αν ποτέ χρειαστεί, ο ήχος του συναγερμού να φτάσει σε κάθε περιοχή της χώρας.

Πηγή: newsbeast.gr