Ανατροπή για το Αλτσχάιμερ: Η μνήμη ίσως δεν είναι το πρώτο σύμπτωμα – Τι παρατήρησαν οι επιστήμονες

Αλτσχάιμερ: Το πρώτο σημάδι ίσως δεν είναι η απώλεια μνήμης – Η ανακάλυψη που αλλάζει όσα ξέραμε

Η δυσκολία να προσαρμοστεί κάποιος σε μια αλλαγή, να εγκαταλείψει μια παλιά συνήθεια ή να αλλάξει τρόπο σκέψης ίσως εμφανίζεται πριν από τα γνωστά προβλήματα μνήμης που έχουν συνδεθεί με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Για δεκαετίες, η απώλεια μνήμης θεωρείται το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα της νόσου Αλτσχάιμερ. Είναι συνήθως το πρώτο στοιχείο που ανησυχεί τους ασθενείς και τις οικογένειές τους και συχνά ο βασικός λόγος που αναζητούν ιατρική βοήθεια.

Νέα ερευνητικά δεδομένα, ωστόσο, δείχνουν ότι η πιο συχνή μορφή άνοιας ίσως αρχίζει να επηρεάζει τον εγκέφαλο πολύ νωρίτερα και με διαφορετικό τρόπο από εκείνον που γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.

Ερευνητές του Texas A&M Health διαπίστωσαν ότι οι πρώτες αλλαγές στον εγκέφαλο ενδέχεται να έχουν ήδη ξεκινήσει πριν εμφανιστούν τα κλασικά κενά μνήμης.

Αντί για χαμένες λέξεις, ξεχασμένα ραντεβού ή δυσκολία στην ανάκληση πρόσφατων γεγονότων, το πρώτο προειδοποιητικό σημάδι μπορεί να είναι:

• η δυσκολία προσαρμογής σε νέες συνθήκες,
• η αδυναμία εγκατάλειψης παλιών συνηθειών,
• η επιμονή σε έναν τρόπο σκέψης, ακόμη και όταν δεν λειτουργεί πλέον.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications και ενισχύει μια θεωρία που κερδίζει συνεχώς έδαφος στη νευροεπιστήμη: η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί να εξελίσσεται σιωπηλά για πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν οι διαταραχές μνήμης.

Το πρώτο «καμπανάκι» μπορεί να είναι η δυσκολία στην προσαρμογή

Η ερευνητική ομάδα επικεντρώθηκε στη λεγόμενη γνωστική ευελιξία, δηλαδή στην ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει στρατηγική όταν μεταβάλλονται οι συνθήκες.

Πρόκειται για τη λειτουργία που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να αναγνωρίζει ότι μια επιλογή δεν αποδίδει, να εγκαταλείπει έναν παλιό κανόνα, να μαθαίνει έναν καινούργιο και να προσαρμόζεται σε απρόβλεπτες καταστάσεις.

Η γνωστική ευελιξία χρησιμοποιείται καθημερινά, ακόμη και σε φαινομενικά απλές δραστηριότητες. Μας βοηθά να αλλάζουμε πρόγραμμα, να αναθεωρούμε μια απόφαση, να βρίσκουμε διαφορετική λύση σε ένα πρόβλημα και να προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας όταν τα δεδομένα αλλάζουν.

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η συγκεκριμένη ικανότητα επηρεαζόταν πριν εμφανιστεί κάποια μετρήσιμη διαταραχή στη μνήμη.

«Διαπιστώσαμε ότι η γνωστική ευελιξία είχε ήδη μειωθεί πριν μπορέσουμε να ανιχνεύσουμε οποιοδήποτε έλλειμμα στη χωρική μνήμη», δήλωσε ο καθηγητής Νευροεπιστημών Jun Wang, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας στο Texas A&M University.

Το εύρημα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς η όσο το δυνατόν πιο έγκαιρη αναγνώριση της νόσου αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία για την επιβράδυνση της εξέλιξής της και τον καλύτερο σχεδιασμό της φροντίδας.

Τι αποκάλυψαν τα πειράματα

Για τη διεξαγωγή της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν νεαρά ποντίκια 5xFAD, ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο ζωικό μοντέλο για την έρευνα της νόσου Αλτσχάιμερ.

Τα συγκεκριμένα πειραματόζωα αναπτύσσουν πλάκες αμυλοειδούς-βήτα, οι οποίες παρουσιάζουν ομοιότητες με τις παθολογικές αλλοιώσεις που παρατηρούνται στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Οι ερευνητές υπέβαλαν τα ζώα σε δοκιμασίες αντιστροφής μάθησης. Αρχικά, τα ποντίκια εκπαιδεύονταν ώστε να συνδέουν μία συγκεκριμένη επιλογή με μια ανταμοιβή.

Στη συνέχεια, οι επιστήμονες άλλαζαν τους κανόνες. Η επιλογή που προηγουμένως οδηγούσε στην ανταμοιβή έπαυε πλέον να έχει αποτέλεσμα και τα ζώα έπρεπε να προσαρμοστούν στη νέα συνθήκη.

Τα υγιή ποντίκια αντιλαμβάνονταν σχετικά γρήγορα την αλλαγή και επέλεγαν μια νέα στρατηγική.

Αντίθετα, όσα εμφάνιζαν χαρακτηριστικά της νόσου Αλτσχάιμερ συνέχιζαν να ακολουθούν τον παλιό κανόνα, παρότι αυτός δεν οδηγούσε πλέον στην επιθυμητή ανταμοιβή.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο ήταν ότι τα ίδια ποντίκια εξακολουθούσαν να έχουν φυσιολογικές επιδόσεις στις δοκιμασίες χωρικής μνήμης.

Η μνήμη τους, δηλαδή, δεν παρουσίαζε ακόμη εμφανή βλάβη, ενώ η ικανότητά τους να αλλάζουν στρατηγική και να προσαρμόζονται είχε ήδη αρχίσει να επηρεάζεται.

Στο επίκεντρο η εκτελεστική λειτουργία του εγκεφάλου

Τα νέα ευρήματα στρέφουν την προσοχή των ειδικών στην εκτελεστική λειτουργία του εγκεφάλου.

Με τον συγκεκριμένο όρο περιγράφεται ένα σύνολο νοητικών λειτουργιών που μας επιτρέπουν να σχεδιάζουμε, να οργανώνουμε, να παίρνουμε αποφάσεις, να ελέγχουμε τη συμπεριφορά μας και να βρίσκουμε λύσεις όταν προκύπτουν προβλήματα.

Η εκτελεστική λειτουργία είναι απαραίτητη και για την προσαρμογή σε νέα δεδομένα. Όταν αρχίζει να διαταράσσεται, οι αλλαγές μπορεί να είναι πιο λεπτές και λιγότερο προφανείς από ένα κενό μνήμης.

Ένας άνθρωπος μπορεί:

• να δυσκολεύεται να αλλάξει το καθημερινό του πρόγραμμα,
• να επιμένει σε συνήθειες που δεν είναι πλέον χρήσιμες,
• να αντιδρά δυσανάλογα έντονα σε μικρές αλλαγές,
• να μην μπορεί εύκολα να εγκαταλείψει μια αποτυχημένη στρατηγική,
• να εμφανίζει δυσκολίες στην κρίση και στη λήψη αποφάσεων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που δυσκολεύεται με τις αλλαγές πάσχει από Αλτσχάιμερ. Οι ερευνητές, όμως, θεωρούν ότι η συστηματική επιδείνωση αυτών των λειτουργιών μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο στοιχείο στο πλαίσιο μιας συνολικής αξιολόγησης.

Σύμφωνα με τις νεότερες οδηγίες της Alzheimer’s Association, η εξέταση της εκτελεστικής λειτουργίας αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στην προσπάθεια πρώιμης διάγνωσης, καθώς οι γνωστικές μεταβολές δεν αφορούν αποκλειστικά τη μνήμη.

Το κύκλωμα που μπορεί να ενεργοποιεί νωρίς τη νόσο

Οι επιστήμονες εντόπισαν ότι πίσω από την πρώιμη δυσκολία προσαρμογής ενδέχεται να βρίσκεται ένα υπερδραστήριο νευρωνικό κύκλωμα.

Το συγκεκριμένο κύκλωμα συνδέει τον έσω προμετωπιαίο φλοιό με το ραβδωτό σώμα, δύο περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη μάθηση, στη λήψη αποφάσεων και στην ευέλικτη προσαρμογή της συμπεριφοράς.

Παράλληλα, παρατηρήθηκε μειωμένη δραστηριότητα στους λεγόμενους χολινεργικούς ενδιάμεσους νευρώνες, οι οποίοι συμβάλλουν στη ρύθμιση της μάθησης και στην αλλαγή συμπεριφοράς όταν οι συνθήκες το απαιτούν.

Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι μπορεί να δημιουργείται ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος.

Η υπερδραστηριότητα των νευρώνων φαίνεται ότι αυξάνει την παραγωγή αμυλοειδούς-βήτα. Την ίδια στιγμή, η συσσώρευση αμυλοειδούς-βήτα κάνει τους νευρώνες ακόμη πιο διεγέρσιμους, ενισχύοντας την υπερδραστηριότητα και επιταχύνοντας πιθανώς τη νευροεκφυλιστική διαδικασία.

Ο καθηγητής Jun Wang περιέγραψε τη σχέση αυτή ως ένα κλασικό πρόβλημα «κότας και αυγού», καθώς οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με βεβαιότητα ποια από τις δύο μεταβολές εμφανίζεται πρώτη.

Η παρέμβαση που βελτίωσε τη λειτουργία του εγκεφάλου

Στο επόμενο στάδιο της έρευνας, οι επιστήμονες δοκίμασαν μια στοχευμένη παρέμβαση στο συγκεκριμένο νευρωνικό κύκλωμα.

Μείωσαν προσωρινά τη δραστηριότητά του, λειτουργώντας ουσιαστικά σαν να χαμήλωναν την ένταση ενός διακόπτη στον εγκέφαλο.

Τα αποτελέσματα κρίθηκαν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά.

Η γνωστική ευελιξία των πειραματόζωων παρουσίασε σημαντική βελτίωση, ενώ η λειτουργία του εγκεφάλου πλησίασε περισσότερο στα φυσιολογικά επίπεδα.

Παράλληλα, καταγράφηκε αισθητή μείωση στη συσσώρευση αμυλοειδούς-βήτα.

Το στοιχείο που εντυπωσίασε περισσότερο τους ερευνητές ήταν ότι τα οφέλη της παρέμβασης διατηρήθηκαν ακόμη και μετά την ολοκλήρωσή της.

Αυτό δημιουργεί την πιθανότητα το νευρωνικό κύκλωμα να μην είχε απλώς κατασταλεί προσωρινά, αλλά να είχε σε έναν βαθμό επαναρυθμιστεί.

Τι μπορεί να σημαίνει η ανακάλυψη για τους ανθρώπους

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα αποτελέσματα προέρχονται από πειράματα σε ζωικά μοντέλα και δεν μπορούν ακόμη να εφαρμοστούν αυτούσια στους ανθρώπους.

Απαιτούνται νέες μελέτες, ώστε να διαπιστωθεί εάν η ίδια αλληλουχία αλλαγών εμφανίζεται και στον ανθρώπινο εγκέφαλο και εάν η γνωστική ευελιξία μπορεί να χρησιμοποιηθεί αξιόπιστα ως πρώιμος δείκτης της νόσου.

Παρόλα αυτά, η μελέτη ενισχύει μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες αντιλαμβάνονται το Αλτσχάιμερ.

Η απώλεια μνήμης μπορεί να μην αποτελεί την αρχή της νόσου, αλλά ένα σύμπτωμα που εμφανίζεται όταν η παθολογική διαδικασία έχει ήδη εξελιχθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Εάν τα ευρήματα επιβεβαιωθούν σε μελλοντικές κλινικές μελέτες, οι δοκιμασίες γνωστικής ευελιξίας θα μπορούσαν να προστεθούν στα διαθέσιμα εργαλεία πρώιμου ελέγχου.

Θα μπορούσαν να συνδυαστούν με αιματολογικούς βιοδείκτες, εξετάσεις εγκεφαλονωτιαίου υγρού και προηγμένες απεικονιστικές μεθόδους, ώστε η νόσος να εντοπίζεται σε πολύ αρχικότερο στάδιο.

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα αναζητά ήδη βιολογικές και γνωστικές αλλαγές που μπορεί να προηγούνται των εμφανών συμπτωμάτων κατά 10 ή ακόμη και 20 χρόνια.

Η αναζήτηση αυτή θεωρείται καθοριστική, καθώς οι νεότερες θεραπευτικές προσεγγίσεις φαίνεται να έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες αποτελεσματικότητας όταν εφαρμόζονται πριν προκληθούν εκτεταμένες και μη αναστρέψιμες βλάβες.

Έμφαση στην έγκαιρη διάγνωση και από την ελληνική επιστημονική κοινότητα

Στην ανάγκη έγκαιρης αναγνώρισης της νόσου δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα και η Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer και Συγγενών Διαταραχών.

Η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να επιτρέψει την ταχύτερη έναρξη θεραπευτικών παρεμβάσεων, τον καλύτερο προγραμματισμό της φροντίδας και την πρόσβαση των ασθενών σε εξειδικευμένα ιατρεία και κέντρα μνήμης.

Παράλληλα, δίνει στους ασθενείς τη δυνατότητα να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων για τη μελλοντική τους φροντίδα και, όπου είναι εφικτό, να ενταχθούν σε νέες κλινικές μελέτες.

Οι ειδικοί τονίζουν ότι το μέλλον της αντιμετώπισης του Αλτσχάιμερ δεν βρίσκεται μόνο στην ανάπτυξη νέων θεραπειών.

Βρίσκεται κυρίως στην ικανότητα της επιστήμης να εντοπίζει τη νόσο πριν η βλάβη στους νευρώνες γίνει εκτεταμένη και μη αναστρέψιμη.