Ο πολεμικός χορός των Αρχαίων Ελλήνων που διασώθηκε από τους Πόντιους

Ο Πυρρίχιος δεν ήταν απλώς ένας χορός. Ήταν πολεμική τελετουργία, επίδειξη δύναμης και κομμάτι της στρατιωτικής εκπαίδευσης των Αρχαίων Ελλήνων που κατάφερε να επιβιώσει μέσα στους αιώνες χάρη στους Πόντιους.

Ο χορός που σήμερα οι περισσότεροι γνωρίζουν ως Σέρρα θεωρείται η πιο αυθεντική συνέχεια του αρχαίου Πυρρίχιου, του θρυλικού πολεμικού χορού των Ελλήνων της αρχαιότητας.

Η ονομασία «Σέρρα» προέρχεται από τον ποταμό Σέρα κοντά στην Τραπεζούντα, όπου, σύμφωνα με την παράδοση, ζούσαν οι πιο φημισμένοι χορευτές του Πόντου.

Ο πολεμικός χορός των Αρχαίων Ελλήνων

Ο Πυρρίχιος θεωρούνταν βασικό κομμάτι της στρατιωτικής αγωγής στην Αρχαία Ελλάδα. Οι κινήσεις του μιμούνταν πραγματικές σκηνές μάχης, με επιθέσεις, άμυνες, οπισθοχωρήσεις και απότομες αλλαγές κατεύθυνσης.

Στις αρχές του περασμένου αιώνα, ο Κ. Παπαμιχαλόπουλος ταξίδεψε στον Πόντο και κατέγραψε εντυπωσιακές περιγραφές για τον χορό στο έργο του «Περιήγησις εις Πόντον».

Όπως έγραφε:

«Χορός πολεμικός. Αι κατά πάσας τας διευθύνσεις του σώματος στροφαί, η στενή προς αλλήλους των χορευτών σύσφιξις, η βιαία προς το δάπεδον στροφή, των ποδών οι κτύποι και των όπλων οι γδούποι, αι συσπάσεις των μυών του σώματος, ο ενθουσιασμός ο καταλαμβάνων τους χορευτάς, των θεωμένων αι επευφημίαι, η απανταχού εν είδει σπινθήρος μεταδιδομένη συγκίνησις, πάντα ταύτα προδίδουσι τοιαύτην πρωτοτυπίαν και τοσαύτην αίγλην εις το χορευτικόν σύμπλεγμα, ώστε δικαίως θα ηδύνατό τις να κατατάξη τον Σέρραν-χορόν μεταξύ των διασημοτέρων χορών ολοκλήρου του κόσμου…».

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη και τον Όμηρο, ο Πυρρίχιος ήταν ένοπλος χορός που χορευόταν από άντρες, γυναίκες αλλά και παιδιά.

Οι χορευτές πραγματοποιούσαν πηδήματα, χαμηλώματα, στροφές, επιθετικές κινήσεις και κινήσεις άμυνας, ενώ συχνά συνόδευαν τον χορό με δυνατές πολεμικές κραυγές.

Ο Πλάτωνας και η σχέση του χορού με τους Θεούς

Ο Πλάτωνας θεωρούσε τον Πυρρίχιο θεϊκό δώρο προς τους ανθρώπους και τον διαχώριζε σε δύο μορφές: τον ειρηνικό και τον πολεμικό.

Παράλληλα, ανέφερε ότι ο χορός συνδεόταν άμεσα με τη λατρεία του Διονύσου και είχε τελετουργικό χαρακτήρα.

Ο Πλάτωνας αναφέρει ότι ο Πυρρίχιος ήταν θείο δώρο των Θεών προς τους Ανθρώπους και τον διαχώριζε σε δύο είδη «τον ειρηνικόν» και «τον πολεμικόν». Αναφέρει μάλιστα ότι ήταν μέρος της λατρείας του Διονύσου.

«Πυρρίχιος χορός», όπως τον φαντάστηκε ο Σερ Λώρενς Άλμα-Ταντέμα, Λονδίνο (1869)

Η μυθολογική καταγωγή του Πυρρίχιου

Σύμφωνα με μία εκδοχή της ελληνικής μυθολογίας, ο Πυρρίχιος δημιουργήθηκε από τους Κουρήτες στην Κρήτη.

Οι Κουρήτες χόρεψαν πάνοπλοι γύρω από το βρέφος Δία, χτυπώντας τα όπλα τους ώστε να καλύψουν το κλάμα του και να μην τον ακούσει ο πατέρας του, ο Κρόνος, που ήθελε να τον εξοντώσει.

Κουρήτες χορεύουν γύρω από τον Δία βρέφος

Ο Στράβωνας αναφέρει ότι πρώτος χόρεψε τον χορό ο Πύρρος, γιος του Αχιλλέα, όταν σκότωσε τον Ευρύπυλο στον Τρωικό Πόλεμο.

Άλλες παραδόσεις αναφέρουν πως ο χορός εκτελέστηκε πάνω από το σώμα του Πάτροκλου ως πολεμικός θρήνος.

Ο Πυρρίχιος στις μάχες και στις γιορτές

Στα αρχαία ελληνικά κείμενα αναφέρεται πως οι χορευτές στέκονταν σε στρατιωτική παράταξη κρατώντας ασπίδες και δόρατα, αναπαριστώντας κινήσεις πολεμιστών μέσα στη μάχη.

Οι Αθηναίοι χόρευαν Πυρρίχιο στα Παναθήναια, ενώ οι Σπαρτιάτες τον χρησιμοποιούσαν ακόμη και πριν από πολεμικές συγκρούσεις.

Ο Ξενοφών καταγράφει μάλιστα ότι το 400 π.Χ. στην Κερασούντα οργανώθηκε μεγάλη γιορτή όπου παρουσιάστηκε ο περίφημος πολεμικός χορός.

Πώς διασώθηκε από τους Πόντιους

Με το πέρασμα των αιώνων, οι Πόντιοι συνέχισαν να διατηρούν ζωντανό τον χορό, μεταφέροντάς τον από γενιά σε γενιά.

Η σημερινή Σέρρα παραμένει ένας έντονος και δυναμικός χορός, που θυμίζει ξεκάθαρα τις πολεμικές ρίζες του αρχαίου Πυρρίχιου.

Οι χορευτές, συνήθως άντρες ντυμένοι στα μαύρα, στέκονται σε ευθεία γραμμή πιασμένοι χέρι-χέρι, με αυστηρό βλέμμα και απόλυτο συγχρονισμό.

Ο ρυθμός σταδιακά δυναμώνει, οι κινήσεις γίνονται πιο απότομες και η ένταση κορυφώνεται, δημιουργώντας μια εικόνα που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να προκαλεί δέος σε όσους παρακολουθούν τον χορό.