Σκάκι ή βιντεοπαιχνίδια, ποιο σε κάνει εξυπνότερο -Ιδού η απάντηση

Το δίλημμα ανάμεσα στο σκάκι και τα βιντεοπαιχνίδια ως μέσα ενίσχυσης της νοημοσύνης απασχολεί γονείς και επιστήμονες εδώ και χρόνια. Ποιο από τα δύο ωφελεί πραγματικά τον εγκέφαλο; Η επιστήμη έχει αρχίσει να δίνει πιο ξεκάθαρες απαντήσεις.

Το σκάκι δεν μας κάνει απαραίτητα εξυπνότερους

Το σκάκι έχει συνδεθεί με την εξυπνάδα όσο λίγα παιχνίδια. Στη συλλογική συνείδηση, θεωρείται ο απόλυτος τρόπος να «γυμνάσει» κανείς το μυαλό του. Όμως η επιστημονική κοινότητα βλέπει τα πράγματα διαφορετικά. Ο γνωστικός επιστήμονας Φερνάν Γκομπέ τονίζει πως υπάρχει πράγματι σχέση ανάμεσα στις ικανότητες στο σκάκι και τη νοημοσύνη, αλλά δεν είναι αιτιώδης. Δηλαδή, το σκάκι δεν «δημιουργεί» εξυπνότερους ανθρώπους – απλώς έλκει άτομα με ήδη υψηλότερες γνωστικές δεξιότητες.

Τα παιχνίδια ενισχύουν επιμέρους δεξιότητες

Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι τα παιχνίδια είναι άχρηστα για το μυαλό. Το αντίθετο. Πολλά επιτραπέζια και στρατηγικά παιχνίδια ενισχύουν συγκεκριμένες ικανότητες που ονομάζονται «εκτελεστικές λειτουργίες»: την ικανότητα σχεδιασμού, αυτοελέγχου, πρόβλεψης συνεπειών και λήψης αποφάσεων. Παράλληλα, προάγουν και κοινωνικές δεξιότητες όπως η συνεργασία, ο σεβασμός και η σωστή διαχείριση της ήττας.

Τα βιντεοπαιχνίδια προσφέρουν μεγαλύτερη γνωστική πρόκληση

Η σύγχρονη έρευνα στρέφει πλέον το ενδιαφέρον της στα βιντεοπαιχνίδια. Αν και όλα τα είδη παιχνιδιών μπορούν να έχουν γνωστικά οφέλη, τα ψηφιακά φαίνεται πως προκαλούν περισσότερο τον εγκέφαλο. Απαιτούν επεξεργασία πολλών ερεθισμάτων ταυτόχρονα, άμεση λήψη αποφάσεων και συνεχή προσαρμογή σε νέες συνθήκες.

Ο Κερτ Ντιν Σκουάιρ, καθηγητής πληροφορικής με ειδίκευση στη μάθηση μέσω παιχνιδιών, εξηγεί πως η συνεχής έκθεση σε καινούριες προκλήσεις εκπαιδεύει τον εγκέφαλο στην ευελιξία. Τα βιντεοπαιχνίδια απαιτούν δημιουργική σκέψη, εξερεύνηση και δοκιμές – χαρακτηριστικά που συνδέονται με την ικανότητα επίλυσης πολύπλοκων προβλημάτων.

Το είδος του παιχνιδιού κάνει τη διαφορά

Ο ψυχίατρος Νέιθαν Κάρολ σημειώνει πως δεν είναι όλα τα παιχνίδια ίδια. Διαφορετικά είδη καλλιεργούν διαφορετικές μορφές νοημοσύνης. Για παράδειγμα, τα συνεργατικά παιχνίδια και οι διαδικτυακοί τίτλοι με πολλούς παίκτες ενισχύουν την κοινωνική ευφυΐα – υπό την προϋπόθεση ότι βασίζονται στη συνεργασία και όχι μόνο στον ανταγωνισμό.

Τα παιχνίδια ρόλων, με τα πλούσια κείμενα και τους φανταστικούς κόσμους, βοηθούν στην ενίσχυση της γλωσσικής έκφρασης και της αφηγηματικής κατανόησης. Παιχνίδια που απαιτούν κατασκευή και διαχείριση βάσεων ή «αυτοκρατοριών» ενισχύουν τη λογική σκέψη και τη χωρική αντίληψη. Επιπλέον, εμπειρίες εικονικής ή επαυξημένης πραγματικότητας συνεισφέρουν στην ανάπτυξη της σωματοαισθητικής νοημοσύνης.

Η ηλικία επηρεάζει τον τρόπο που λειτουργούν τα παιχνίδια

Η ηλικία παίζει καθοριστικό ρόλο. Για τα παιδιά, τα παιχνίδια είναι ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο μάθησης, ακριβώς επειδή συνδυάζουν διασκέδαση και εκπαίδευση. Έρευνες σε σχολικές τάξεις έχουν δείξει ότι η ενσωμάτωση επιτραπέζιων παιχνιδιών στη διδασκαλία μπορεί να ενισχύσει τη μνήμη, την κατανόηση κειμένου, αλλά και τις επιδόσεις στα μαθηματικά.

Αξιοσημείωτο είναι ότι για τα παιδιά, πιο σημαντικό από το ίδιο το περιεχόμενο ενός παιχνιδιού είναι το κίνητρο. Δηλαδή, η επιθυμία τους να ασχοληθούν με κάτι που τα διασκεδάζει λειτουργεί ως κινητήριος μοχλός μάθησης.

Τα οφέλη αφορούν και τους ηλικιωμένους

Δεν είναι, όμως, μόνο οι νεότεροι που ωφελούνται. Έρευνες δείχνουν ότι στους ηλικιωμένους, τα παιχνίδια –ιδιαίτερα αυτά με κοινωνικό χαρακτήρα– μπορούν να επιβραδύνουν τη φθορά των γνωστικών λειτουργιών. Σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που ασχολούνται συστηματικά με τέτοιες δραστηριότητες, παρατηρούνται βελτιώσεις στη μνήμη, την προσοχή και την ικανότητα λήψης αποφάσεων.

Η νοητική πρόκληση, σε συνδυασμό με τη διαπροσωπική αλληλεπίδραση, λειτουργούν ως ασπίδα προστασίας για τον γηρασμένο εγκέφαλο.

Η σημασία της ισορροπίας και της καταλληλότητας

Παρά τα σημαντικά οφέλη, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η επιλογή του κατάλληλου παιχνιδιού είναι καθοριστική. Ένα πολύ εύκολο παιχνίδι μπορεί να προκαλέσει ανία, ενώ ένα εξαιρετικά δύσκολο ενδέχεται να απογοητεύσει. Το ιδανικό είναι να υπάρχει ισορροπία μεταξύ των προκλήσεων που θέτει το παιχνίδι και των ικανοτήτων του παίκτη.

Μάλιστα, πολλές φορές τα παιδιά καταφέρνουν να κατανοήσουν και να κυριαρχήσουν σε σύνθετα παιχνίδια ήδη από μικρή ηλικία, κάτι που δείχνει πόσο εύπλαστος και ικανός είναι ο παιδικός εγκέφαλος.

Τελικό συμπέρασμα: Δεν αυξάνουν τη νοημοσύνη, αλλά τη στηρίζουν

Η επιστημονική απάντηση είναι σαφής: τα παιχνίδια δεν αυξάνουν μαγικά το επίπεδο της νοημοσύνης. Παρόλα αυτά, μπορούν να υποστηρίξουν τη γνωστική υγεία και να ενισχύσουν συγκεκριμένες δεξιότητες σε κάθε φάση της ζωής.

Τα βιντεοπαιχνίδια ίσως έχουν ένα μικρό πλεονέκτημα, λόγω της μεγαλύτερης πολυπλοκότητας και της προσαρμοστικότητάς τους. Όμως, ανεξαρτήτως τύπου, ίσως ήρθε η στιγμή να δούμε τα παιχνίδια όχι ως χάσιμο χρόνου, αλλά ως μια ευχάριστη επένδυση στον εγκέφαλό μας.