Ευάγγελος Λεμπέσης: Ο κοινωνιολόγος που εξήγησε γιατί οι βλάκες συχνά κυβερνούν τον κόσμο

Ο άνθρωπος που έγραψε γιατί οι «βλάκες» ανεβαίνουν συχνά στην εξουσία πέθανε σαν σήμερα και το κείμενό του συνεχίζει δεκαετίες μετά να προκαλεί συζητήσεις, αντιδράσεις και αμηχανία.

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 16 Μαΐου 1968, πέθανε ο Ευάγγελος Λεμπέσης, ο κοινωνιολόγος και οικονομολόγος που έγραψε το εμβληματικό δοκίμιο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω»!

Έχετε σκεφτεί ποτέ ότι η βλακεία ίσως πρέπει να αναγνωρίζεται ως… αναγκαία ανθρώπινη ιδιότητα για τη διατήρηση της κοινωνικής «ισορροπίας»;

Ακούγεται προκλητικό. Και πιθανότατα παράλογο. Όμως αυτή ακριβώς ήταν η βάση της σκέψης του Ευάγγελου Λεμπέση, ο οποίος προσπάθησε να εξηγήσει γιατί η βλακεία δεν αποτελεί απλώς ατομικό χαρακτηριστικό αλλά ολόκληρο κοινωνικό μηχανισμό.

Και φυσικά γεννάται το ερώτημα: γιατί να κάτσει κανείς να αναλύσει το φαινόμενο της βλακείας;

Ο ίδιος ο Λεμπέσης έδινε την απάντηση: επειδή η βλακεία λειτουργεί ως αντίβαρο της ευφυΐας και χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσαμε καν να αναγνωρίσουμε τι σημαίνει ευφυΐα.

Στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, το 1941, ο Ευάγγελος Λεμπέσης έγραψε ένα από τα σημαντικότερα έργα του. Ένα δοκίμιο που μέχρι σήμερα παραμένει από τα πιο πολυσυζητημένα ελληνικά κείμενα κοινωνιολογικής σκέψης.

Ο Ευάγγελος Λεμπέσης και το πιο διάσημο δοκίμιό του

Ο Ευάγγελος Λεμπέσης υπήρξε μία από τις πιο ιδιαίτερες και οξυδερκείς μορφές της ελληνικής κοινωνιολογίας του 20ού αιώνα.

Γεννήθηκε το 1904 στον Μύτικα Ευβοίας και πέθανε στις 16 Μαΐου 1968. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Φραγκφούρτης και του Παρισιού, αλλά και στην Ιταλία. Το 1931 διορίστηκε καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Παράλληλα εργάστηκε στην κρατική ραδιοφωνία, στην Αγροτική Τράπεζα, στο Υπουργείο Προεδρίας της Κυβέρνησης, ενώ υπήρξε αρθρογράφος στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» και στο περιοδικό «Εργασία». Έγραψε πλήθος βιβλίων, δοκιμίων και μελετών.

Το έργο του κινήθηκε ανάμεσα στην κοινωνιολογία, την πολιτική θεωρία, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία. Ήταν ένας διανοούμενος με έντονα κριτική αλλά και ελιτίστικη στάση απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα.

Το δοκίμιο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω» δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1941 στην «Εφημερίδα των Ελλήνων Νομικών» και προκάλεσε τεράστια συζήτηση.

Πρόκειται για ένα κείμενο γραμμένο στην καθαρεύουσα, όπου ο Λεμπέσης εξετάζει τη βλακεία όχι ως απλή έλλειψη νοημοσύνης ή ως αντίθετο της ευφυΐας, αλλά ως κοινωνική δύναμη που επηρεάζει την πολιτική, τη διοίκηση και την καθημερινή ζωή.

Η βασική ιδέα του ήταν πως οι βλάκες δεν αποτελούν απλώς μία μεγάλη κοινωνική κατηγορία, αλλά έναν ολόκληρο μηχανισμό αναπαραγωγής της εξουσίας.

Μάλιστα, τους χωρίζει σε δύο κατηγορίες:
– τους παθητικούς βλάκες, που υπακούν, χειραγωγούνται και διατηρούν την κοινωνική ιεραρχία
– και τους ενεργητικούς ή φιλόδοξους βλάκες, που καταλαμβάνουν θέσεις ισχύος και εκτοπίζουν τους ικανότερους.

Κατά τον Λεμπέση, η δεύτερη κατηγορία είναι και η πιο επικίνδυνη, επειδή διαθέτει φιλοδοξία χωρίς κρίση και εξουσία χωρίς επίγνωση.

Έτσι, το συγκεκριμένο δοκίμιο δεν είναι απλώς ένα σατιρικό ή χιουμοριστικό κείμενο. Είναι μία βαθιά στοχαστική και συχνά σκληρή θεωρία για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνουν και αναπαράγουν την εξουσία.

«Η παραγωγή βλακών δεν είναι ταξική»

Στην πραγματικότητα, το έργο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω» αποτελεί μία κοινωνιολογική μελέτη βασισμένη αποκλειστικά στη συμπεριφορά και στη δράση των βλακών και στον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται, προωθούνται και τελικά επικρατούν μέσα στην κοινωνία.

Ο ίδιος ο συγγραφέας αφιέρωσε το έργο «εις τους δυναστευόμενους από τους βλάκες, δηλαδή στους ευφυείς»!

Το συγκεκριμένο δοκίμιο έχει μεταφερθεί ακόμη και στο θέατρο, ενώ πολλά από τα αποσπάσματά του κυκλοφορούν μέχρι σήμερα ευρέως στο διαδίκτυο.

Ένα από τα πιο γνωστά σημεία του κειμένου αναφέρει:

«Στην πολυπληθή κατηγορία των βλακών προσάπτεται, σίγουρα άδικα και επιστημονικά εσφαλμένα, η μομφή, είτε ότι είναι άχρηστοι και περιττό βάρος στην κοινωνία, είτε ότι είναι παράσιτα».

Και συνεχίζει:

«Εκφράζεται συχνά από πολλούς η ανόητη ευχή όπως αυτοί εκλείψουν. Το πρόβλημα των βλακών δεν είναι τόσο απλό όταν ληφθεί υπόψη η στερεά και απολύτως αναγκαία θέση που αυτοί επάξια κατέχουν στην κοινωνική διαστρωμάτωση».

Ο Λεμπέσης υποστηρίζει πως οι βλάκες χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες, οι οποίες υπηρετούν διαφορετικούς ρόλους μέσα στην κοινωνία.

Για την πρώτη ομάδα γράφει:

«Η πρώτη ομάδα καταλαμβάνει τις υποδεέστερες στην κοινωνία θέσεις, βρίσκονται δηλαδή σε κατώτατες βαθμίδες της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Είναι περιττό να τονισθεί πόσο ευεργετική για την κοινωνία είναι η ομάδα αυτή διότι χωρίς αυτή δε θα υπήρχε εκμετάλλευση και χωρίς την εκμετάλλευση δεν θα υπήρχε πολιτισμός».

Και λίγο παρακάτω σημειώνει:

«Χωρίς την σημαντικότατη παρουσία των βλακών, σύμφωνα με την θεωρία της διαστρωμάτωσης, δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία!!!».

Η «αγέλη» και η βλακοκρατία

Σε άλλο σημείο του έργου, ο Ευάγγελος Λεμπέσης αναφέρεται στην έντονη τάση που θεωρούσε ότι έχουν οι βλάκες να εντάσσονται σε ομάδες, οργανώσεις και συλλογικά σχήματα.

Όπως έγραφε:

«Η έμφυτη τάση του βλάκα, η οποία πολλές φορές φθάνει σε αληθινή μανία, να ανήκει σε ισχυρές και όσο το δυνατό περισσότερες πάσης φύσεως οργανώσεις, εξηγείται εύκολα πρώτον από την τάση τους προς αγελοποίηση, λόγω έλλειψης ατομικότητας και δεύτερον από τον ατομικό ζωώδη πανικό που μόνιμα τον κατατρέχει».

Σύμφωνα με τον ίδιο, όταν αυτές οι οργανώσεις αποκτούν «πνευματικό» χαρακτήρα, συχνά οδηγούνται σε αυτό που αποκαλούσε «βλακοκρατία».

«Εάν όμως είναι “πνευματικές” μετατρέπονται με το χρόνο σε πλήρη βλακοκρατία».

Παράλληλα, θεωρούσε ότι η «λεγεώνα των βλακών», όπως την αποκαλούσε, έλκεται από αγελαίες και ομαδιστικές θεωρίες, από κάθε μορφή παρεμβατισμού και από συστήματα που περιορίζουν την ελευθερία της σκέψης.

Η βλακεία δεν έχει κοινωνική τάξη

Ο Λεμπέσης επέμενε πως η βλακεία δεν είναι ταξικό χαρακτηριστικό.

Όπως έγραφε:

«Η πονηρή φύση δεν έδωσε μόνο σε μια κοινωνική τάξη το “ζηλευτό” “προνόμιο” να παράγει βλάκες!!!».

Στη συνέχεια έφερνε παραδείγματα από όλες τις κοινωνικές τάξεις: από τον υπουργό που άγεται και φέρεται από τους συμβούλους του μέχρι τα μέλη ενός εργατικού σωματείου που εκμεταλλεύεται ο πρόεδρός τους.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στα παιδιά πλούσιων και φτωχών οικογενειών, υποστηρίζοντας ότι οι κοινωνικές συνθήκες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται και προβάλλεται η βλακεία.

«Το παιδί του πλούσιου μπαμπά επειδή από μικρό απολαμβάνει όλα τα προνόμια της τάξης του στην παιδεία και δεν δέχεται καθημερινά ψυχική μείωση, του δίνει τη δυνατότητα να φθάσει ανενόχλητος ακόμα και σε υψηλά αξιώματα καθώς και να γίνει κοινωνικά γνωστός».

Αντίθετα, σημείωνε πως ο «βλάκας των λαϊκών τάξεων» παραμένει συνήθως πιο άγνωστος κοινωνικά, λιγότερο αλαζόνας αλλά και λιγότερο γελοίος.