Αλλάζουν όλα στις κληρονομιές: Τι ισχύει για σπίτια, διαθήκες και περιουσίες – Τέλος τα «αδελφομοίρια»

Ερχονται οι κληρονομικές συμβάσεις – Αλλάζει η νόμιμη μοίρα – Αποζημίωση αντί για εξ αδιαιρέτου – Στο 33% το ποσοστό για τους συζύγους – Τι ισχύει για συντρόφους και φροντιστές ηλικιωμένων

Μετά από περίπου οκτώ δεκαετίες, το Κληρονομικό Δίκαιο στη χώρα μας μπαίνει σε νέα εποχή. Οι αλλαγές επιχειρούν να προσαρμόσουν το σύστημα στις σημερινές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, καθώς μέχρι σήμερα πολλές περιουσίες κατέληγαν να απαξιώνονται ή να περνούν σε κληρονόμους που δεν επιθυμούσαν ή δεν μπορούσαν να τις διαχειριστούν.

Οι μαζικές αποποιήσεις κληρονομιών, αλλά και η απαξίωση χιλιάδων μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων από τη δεύτερη ή τρίτη γενιά, αποτέλεσαν βασικά παραδείγματα που εξετάστηκαν από τη νομοπαρασκευαστική επιτροπή. Επικεφαλής της ομάδας αυτής τοποθετήθηκε από το υπουργείο Δικαιοσύνης ο διακεκριμένος καθηγητής Νομικής και ακαδημαϊκός Απόστολος Γεωργιάδης.

Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο, του οποίου η επεξεργασία ολοκληρώθηκε την Παρασκευή, φέρνει σημαντικές αλλαγές που επηρεάζουν όλους τους πολίτες. Στην πράξη, ανατρέπουν πολλά από όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για τις κληρονομιές. Ακολουθούν οι βασικότερες ρυθμίσεις.

Οι νέες συμβάσεις κληρονομιάς

• Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά την εισαγωγή των λεγόμενων κληρονομικών συμβάσεων, που για πρώτη φορά θα επιτρέπονται στην Ελλάδα. Μέχρι σήμερα ένας πολίτης μπορούσε να μεταβιβάσει την περιουσία του σε συγγενείς – όπως παιδιά ή σύζυγο – μόνο μέσω γονικής παροχής ή διαθήκης.

• Με το νέο πλαίσιο, θα μπορεί κάποιος όσο βρίσκεται στη ζωή να συνάπτει συμφωνία με τους μελλοντικούς κληρονόμους του και να καθορίζει μαζί τους πώς θα μοιραστεί η περιουσία. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν θα ισχύει η λεγόμενη «νόμιμη μοίρα», δηλαδή το υποχρεωτικό ποσοστό που προβλέπει ο νόμος για παιδιά ή συζύγους.

• Παράδειγμα: Οι γονείς θα μπορούν να συμφωνήσουν με τα παιδιά τους ότι το ένα θα αναλάβει την οικογενειακή επιχείρηση, ενώ το άλλο θα λάβει ακίνητα ή χρηματικά ποσά. Ή ακόμη ότι ένα εξοχικό θα περάσει απευθείας στην εγγονή τους, κόρη ενός από τα παιδιά. Μόλις υπογραφεί η κληρονομική σύμβαση, η νόμιμη μοίρα παύει να ισχύει. Ωστόσο, όπως συμβαίνει και με τις δωρεές, οι συμβάσεις αυτές μπορούν να ανακληθούν αν προκύψει σοβαρός λόγος.

• Προβλέπεται επίσης η δυνατότητα ένας κληρονόμος να παραιτηθεί εκ των προτέρων από το μερίδιό του, εφόσον δεν τον ενδιαφέρει ή δεν μπορεί να αξιοποιήσει το περιουσιακό στοιχείο. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να συμφωνηθεί άλλη μορφή αποζημίωσης, όπως χρήματα ή κινητή περιουσία.

Τέλος στα «αδελφομοίρια»

• Μία ακόμη σημαντική ρύθμιση αφορά τον περιορισμό του «εξ αδιαιρέτου», γνωστού και ως «αδελφομοίρια». Μέχρι σήμερα πολλοί κληρονόμοι αποκτούσαν ποσοστά στο ίδιο ακίνητο, γεγονός που συχνά οδηγούσε σε αδιέξοδο, αφού οι συγκύριοι δεν συμφωνούσαν για τη διαχείριση ή αξιοποίησή του.

Με το νέο καθεστώς, αντί να μοιράζεται ένα ακίνητο σε ποσοστά μεταξύ πολλών κληρονόμων, θα μπορεί να αποδίδεται σε έναν από αυτούς, ενώ οι υπόλοιποι θα αποζημιώνονται με χρήματα ή άλλα περιουσιακά στοιχεία. Συγκυριότητα θα προκύπτει μόνο αν δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική.

• Για παράδειγμα: Αν ένας γονέας αφήσει σε ένα παιδί ένα ακίνητο, το άλλο δεν θα μπορεί να γίνει συγκύριος με ποσοστό 25% λόγω νόμιμης μοίρας. Αντί αυτού θα αποζημιώνεται οικονομικά ή θα λαμβάνει άλλο περιουσιακό στοιχείο, εφόσον υπάρχει.

Στόχος της ρύθμισης είναι να αποτραπεί ο κατακερματισμός της περιουσίας και ιδιαίτερα των ακινήτων, που συχνά οδηγεί σε εγκατάλειψη και απαξίωση.

Μεγαλύτερο ποσοστό για τον σύζυγο

• Μια ακόμη αλλαγή αφορά την κατανομή της κληρονομιάς μεταξύ συζύγου και παιδιών. Μέχρι σήμερα ο σύζυγος λάμβανε το 25% της περιουσίας. Με το νέο σύστημα το ποσοστό αυτό αυξάνεται στο 33%, γεγονός που σημαίνει ότι το συνολικό μερίδιο των παιδιών θα μειώνεται αντίστοιχα.

• Παράλληλα, προβλέπεται προστασία και για συντρόφους που ζούσαν μαζί χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Αν ο ένας από τους δύο φύγει από τη ζωή, ο άλλος θα έχει δικαίωμα να παραμείνει στην κοινή κατοικία για τουλάχιστον τρία χρόνια, εκτός αν οι κληρονόμοι συμφωνήσουν για μεγαλύτερο διάστημα.

Τι ισχύει για τον σύντροφο που μένει πίσω

• Σε περιπτώσεις όπου δύο άνθρωποι συμβιώνουν χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης και δεν υπάρχουν παιδιά ή άλλοι συγγενείς, ο σύντροφος που επιβιώνει θα μπορεί να γίνει ο μοναδικός κληρονόμος, εφόσον δεν υπάρχει διαφορετική πρόβλεψη. Μέχρι σήμερα, σε τέτοιες περιπτώσεις η περιουσία περνούσε στο Δημόσιο.

Το φαινόμενο αυτό δεν ήταν σπάνιο και είχε ως αποτέλεσμα να παραμένουν χιλιάδες ακίνητα και περιουσίες εγκαταλελειμμένα σε όλη τη χώρα.

Η νομοθεσία δίνει επίσης τη δυνατότητα σε κάποιον να πουλήσει όσο ζει την κατοικία ή το εξοχικό του και να συμφωνήσει με τον αγοραστή να συνεχίσει να κατοικεί εκεί μέχρι το τέλος της ζωής του.

Υπάρχει ακόμη η επιλογή να πουλήσει το ακίνητο, να εισπράξει τα χρήματα και να συνεχίσει να μένει στο σπίτι πληρώνοντας ενοίκιο, χωρίς να χρειαστεί να αλλάξει κατοικία ή τρόπο ζωής.

Πιο αυστηρός έλεγχος στις ιδιόχειρες διαθήκες

• Όσον αφορά τις ιδιόχειρες διαθήκες, δηλαδή εκείνες που γράφονται από τον ίδιο τον πολίτη χωρίς συμβολαιογράφο, το βασικό πλαίσιο παραμένει. Ο καθένας μπορεί να συντάξει τη διαθήκη του και να την κρατήσει στο σπίτι του ή να την καταθέσει σε συμβολαιογράφο.

Ωστόσο αλλάζουν οι διαδικασίες ελέγχου όταν μια τέτοια διαθήκη εμφανίζεται μετά τον θάνατο του προσώπου που την έγραψε.

Στόχος είναι να περιοριστεί το συχνό φαινόμενο των πλαστών διαθηκών. Πλέον, όταν μια διαθήκη βρεθεί στο σπίτι ή στο γραφείο του θανόντος, θα πρέπει πρώτα να πιστοποιηθεί η γνησιότητά της μέσω μαρτύρων, πραγματογνωμοσύνης και άλλων αποδεικτικών στοιχείων.

Τη διαδικασία αυτή θα αναλαμβάνει ο συμβολαιογράφος και όχι το δικαστήριο, όπως συνέβαινε μέχρι σήμερα, ειδικά όταν οι κληρονόμοι δεν είναι τα παιδιά ή ο σύζυγος αλλά άλλοι συγγενείς.

Κληρονόμοι και χρέη

• Τέλος, μια σημαντική αλλαγή επιχειρεί να περιορίσει τις μαζικές αποποιήσεις κληρονομιών που καταγράφονται κάθε χρόνο.

Στο εξής, όταν μια κληρονομιά συνοδεύεται από χρέη, ο κληρονόμος θα μπορεί να την αποδεχθεί χωρίς να κινδυνεύει να πληρώσει από τη δική του περιουσία. Η ευθύνη του θα περιορίζεται μέχρι την αξία της κληρονομιάς που λαμβάνει.

Μέχρι σήμερα πολλοί πολίτες φοβούνταν ότι θα κληρονομήσουν περισσότερα χρέη από όσα περιουσιακά στοιχεία και έτσι προτιμούσαν να αποποιηθούν την κληρονομιά.

Με το νέο σύστημα αυτός ο κίνδυνος περιορίζεται. Οι δανειστές του αποθανόντος θα ικανοποιούνται μόνο από τα περιουσιακά στοιχεία που άφησε, μέσω διαδικασίας εκκαθάρισης παρόμοιας με πλειστηριασμό.

Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο περιλαμβάνει ακόμη πολλές ρυθμίσεις. Μεταξύ άλλων προβλέπει ότι μπορεί να υπάρξει μέριμνα και για άτομα που φροντίζουν ηλικιωμένους, ενώ δίνει μεγαλύτερη ευελιξία στους γονείς να κατανέμουν την περιουσία τους όχι μόνο με τυπική ισότητα αλλά με βάση αυτό που θεωρούν δίκαιο και λειτουργικό για την οικογένεια.

Το σχετικό νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης αναμένεται να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση στις αρχές Νοεμβρίου.