Η επιστήμη κάνει άλματα στον τομέα της αντιμετώπισης του καρκίνου, με τις νέες ανοσοθεραπείες να δίνουν ελπίδα για καλύτερη ποιότητα ζωής και περισσότερα χρόνια στους ασθενείς.
Ύστερα από δεκαετίες έρευνας, οι θεραπείες που ενεργοποιούν το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα μπαίνουν πλέον σε μια πιο ώριμη φάση. Και για πολλούς ανθρώπους, αυτό δεν είναι θεωρία, αλλά μια πραγματικότητα που αλλάζει τη ζωή τους.
Η περίπτωση της 71χρονης Μορίν Σιντέρις από τη Νέα Υόρκη δείχνει ξεκάθαρα αυτή τη μετάβαση. Το 2008 διαγνώστηκε με καρκίνο του παχέος εντέρου και πέρασε μια δύσκολη χειρουργική επέμβαση και αποκατάσταση. Δεκατέσσερα χρόνια μετά, όταν εμφάνισε καρκίνο στον οισοφάγο, η προσέγγιση ήταν τελείως διαφορετική.
Συμμετέχοντας σε κλινική δοκιμή, λάμβανε κάθε τρεις εβδομάδες ενδοφλέβια χορήγηση του ανοσοθεραπευτικού φαρμάκου dostarlimab. Η διαδικασία κρατούσε περίπου 45 λεπτά. Μέσα σε τέσσερις μήνες, ο όγκος εξαφανίστηκε πλήρως – χωρίς χειρουργείο, χωρίς χημειοθεραπεία και χωρίς ακτινοβολία. Οι παρενέργειες περιορίστηκαν κυρίως σε κόπωση, λόγω επινεφριδιακής ανεπάρκειας.
«Είναι απίστευτο. Σαν επιστημονική φαντασία», λέει η ίδια. Κι όμως, είναι πραγματικότητα.
Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία
Ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει έναν μηχανισμό άμυνας που αναγνωρίζει και καταστρέφει οτιδήποτε θεωρεί ξένο. Κανονικά, θα έπρεπε να εντοπίζει και τα καρκινικά κύτταρα. Στην πράξη όμως, αυτά καταφέρνουν συχνά να «κρύβονται» και να αναπτύσσονται χωρίς έλεγχο.
Η ανοσοθεραπεία έρχεται να αποκαλύψει αυτά τα κύτταρα, ενισχύοντας την ικανότητα του οργανισμού να τα αναγνωρίζει και να τα εξουδετερώνει.
Δύο βασικές κατηγορίες είναι οι θεραπείες CAR T-cell και οι αναστολείς σημείων ελέγχου (checkpoint inhibitors). Στην πρώτη, τα Τ-λεμφοκύτταρα του ασθενούς τροποποιούνται ώστε να στοχεύουν συγκεκριμένα τον καρκίνο. Στη δεύτερη, φάρμακα «ξεκλειδώνουν» το ανοσοποιητικό σύστημα, αφαιρώντας τους μηχανισμούς που εκμεταλλεύονται τα καρκινικά κύτταρα για να παραμένουν αόρατα.
Αυτή η δεύτερη προσέγγιση, μάλιστα, τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής το 2018.
Τα όρια και οι προκλήσεις
Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα, η ανοσοθεραπεία δεν αποτελεί λύση για όλους. Οι θεραπείες CAR T-cell δείχνουν μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα σε αιματολογικούς καρκίνους, ενώ στους συμπαγείς όγκους – που είναι και οι περισσότεροι – τα αποτελέσματα είναι πιο περιορισμένα.
Οι αναστολείς σημείων ελέγχου μπορούν επίσης να προκαλέσουν έντονες παρενέργειες, καθώς ενεργοποιούν έντονα το ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε επιθέσεις και σε υγιείς ιστούς, προκαλώντας από δερματικά προβλήματα και διάρροια μέχρι πιο σοβαρές φλεγμονές σε ζωτικά όργανα.
Το βασικότερο ζήτημα, ωστόσο, είναι ότι δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς. Τα ποσοστά επιτυχίας κυμαίνονται περίπου από 20% έως 40%, πράγμα που σημαίνει ότι πολλοί δεν βλέπουν ουσιαστική βελτίωση.
Νέες προσεγγίσεις και συνδυασμοί
Οι επιστήμονες αναζητούν τρόπους να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα αυτών των θεραπειών. Ένα πεδίο που εξετάζεται έντονα είναι η σχέση της διατροφής με το μικροβίωμα του εντέρου. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μια διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες μπορεί να ενισχύσει την απόκριση του οργανισμού στην ανοσοθεραπεία.
Παράλληλα, μελετάται ο ρόλος φαρμάκων όπως οι στατίνες, αλλά και ο σωστός χρονισμός της θεραπείας μέσα στην ημέρα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και οι συνδυαστικές θεραπείες. Μέθοδοι όπως η ακτινοβολία ή ακόμη και ο υπέρηχος φαίνεται να βοηθούν στην «έκθεση» του όγκου στο ανοσοποιητικό σύστημα, καθιστώντας τον πιο ευάλωτο.
Η στροφή στην εξατομικευμένη ιατρική
Ο καρκίνος δεν είναι μία ενιαία ασθένεια, αλλά εκατοντάδες διαφορετικές μορφές. Ακόμη και δύο ασθενείς με την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά σε κυτταρικό επίπεδο.
Γι’ αυτό και η έρευνα στρέφεται πλέον στην εξατομίκευση των θεραπειών. Σε πρόσφατες μελέτες, ασθενείς με συγκεκριμένα γενετικά χαρακτηριστικά εμφάνισαν εντυπωσιακή ανταπόκριση, με πλήρη εξαφάνιση των όγκων.
Ωστόσο, αυτές οι περιπτώσεις αφορούν προς το παρόν περίπου το 5% των ασθενών. Το μεγάλο στοίχημα είναι να επεκταθούν τα οφέλη και στο υπόλοιπο 95%.
Τα εμβόλια που στοχεύουν τον καρκίνο
Μια από τις πιο ελπιδοφόρες εξελίξεις είναι τα εξατομικευμένα εμβόλια κατά του καρκίνου. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά εμβόλια που έχουν προληπτικό χαρακτήρα, αυτά σχεδιάζονται για θεραπευτική χρήση.
Στόχος είναι να «εκπαιδεύσουν» το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να αναγνωρίζει συγκεκριμένες πρωτεΐνες των καρκινικών κυττάρων. Τα πρώτα αποτελέσματα από μικρές μελέτες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, με ασθενείς να παραμένουν χωρίς νόσο για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Το μέλλον που διαγράφεται
Παρά την αισιοδοξία, οι ειδικοί παραμένουν προσεκτικοί. Πολλές θεραπείες που φαίνονται υποσχόμενες δεν καταφέρνουν να ολοκληρώσουν επιτυχώς όλα τα στάδια των δοκιμών. Επιπλέον, υπάρχει η πιθανότητα κάποιοι ασθενείς να μην ανταποκριθούν ποτέ σε αυτού του είδους τις θεραπείες.
Ωστόσο, για όσους ανταποκρίνονται, η αλλαγή είναι ήδη εντυπωσιακή. Η ιδέα μιας θεραπείας χωρίς χειρουργείο, χωρίς βαριές παρενέργειες και χωρίς εξαντλητικές θεραπείες δεν είναι πλέον μακρινό όνειρο.
Όπως λέει και η Σιντέρις, «πηγαίνουμε προς μια πολύ καλύτερη κατεύθυνση». Και ίσως στο κοντινό μέλλον, οι σημερινές θεραπείες να μοιάζουν ξεπερασμένες, όπως σήμερα μας φαίνονται οι παλιές πρακτικές της ιατρικής.