Τα συμπληρώματα διατροφής χρησιμοποιούνται από εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, συχνά με την ελπίδα ότι θα ενισχύσουν την υγεία ή ακόμη και θα προλάβουν σοβαρές ασθένειες όπως ο καρκίνος. Όμως τι δείχνουν πραγματικά οι επιστημονικές μελέτες; Είναι πράγματι ασφαλή και αποτελεσματικά ή χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή;
Τα περισσότερα συμπληρώματα διατροφής δεν θεωρούνται επιβλαβή. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η χρήση τους απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, ειδικά σε ασθενείς με συγκεκριμένες παθήσεις.
Ο Μίκαελ Α. Σέκερες, MD, MS, επικεφαλής του Τμήματος Αιματολογίας και καθηγητής Ιατρικής στο Sylvester Comprehensive Cancer Center του Πανεπιστημίου του Μαϊάμι, ειδικεύεται στη θεραπεία ασθενών με καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος λόγω λευχαιμίας ή άλλων μορφών καρκίνου που επηρεάζουν τον μυελό των οστών.
Όπως περιγράφει, σε μία πρόσφατη επίσκεψη εξέταζε τη φαρμακευτική αγωγή μιας ασθενούς του, όταν εκείνη του έδειξε μια φωτογραφία από ένα μπουκάλι χαπιών, στην ετικέτα του οποίου αναγραφόταν ότι περιείχε αντιοξειδωτικά.
«Το παίρνω για να ενισχύσω το ανοσοποιητικό μου σύστημα», του είπε. «Θέλω να βεβαιωθώ ότι είναι ασφαλές να το λαμβάνω μαζί με τα άλλα φάρμακά μου».
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, από 64% έως 81% των ανθρώπων που έχουν διαγνωστεί με καρκίνο χρησιμοποιούν συμπληρώματα διατροφής.
Παρά το μεγάλο αυτό ποσοστό, σχεδόν οι μισοί δεν ενημερώνουν τον γιατρό τους. Για τον λόγο αυτό ο ίδιος σημειώνει ότι εκτίμησε το γεγονός πως η ασθενής του ζήτησε τη γνώμη του. Στον γενικό πληθυσμό, περίπου το 50% δηλώνει ότι λαμβάνει κάποιο συμπλήρωμα, πολλά από τα οποία προβάλλονται ως μέσα πρόληψης του καρκίνου.
Ισχύει όμως κάτι τέτοιο; Και τι γνωρίζει μέχρι σήμερα η επιστήμη για τη σχέση ανάμεσα στον καρκίνο και τα συμπληρώματα διατροφής;
Πόσο ασφαλή και αποτελεσματικά είναι τα συμπληρώματα
Σε αντίθεση με τα συνταγογραφούμενα ή τα μη συνταγογραφούμενα φάρμακα, τα συμπληρώματα διατροφής δεν ελέγχονται με τον ίδιο αυστηρό τρόπο από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) ούτε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA).
Οι εταιρείες που εισάγουν νέα συστατικά πρέπει να καταθέτουν μια ειδοποίηση ασφάλειας πριν από την κυκλοφορία του προϊόντος, δηλώνοντας ότι «αναμένεται εύλογα να είναι ασφαλές» όταν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.
Ωστόσο, ο FDA μπορεί να παρέμβει μόνο αν προκύψουν προβλήματα ασφάλειας αφού το προϊόν έχει ήδη κυκλοφορήσει στην αγορά.
Δεν απαιτείται από τις εταιρείες να αποδείξουν ότι τα συμπληρώματα είναι αποτελεσματικά. Έτσι, αν ένα προϊόν δεν έχει εξεταστεί σε κλινικές μελέτες, δεν υπάρχει βεβαιότητα ότι πράγματι λειτουργεί.
Όταν ένας κατασκευαστής ισχυρίζεται ότι ένα συμπλήρωμα επηρεάζει τη δομή ή τη λειτουργία του οργανισμού — για παράδειγμα ότι «το ασβέστιο βοηθά τα οστά» — πρέπει να ενημερώνει τον FDA και να αναφέρει ότι ο οργανισμός δεν έχει αξιολογήσει τον ισχυρισμό.
Παρότι οι εταιρείες υποχρεούνται να τηρούν κανόνες καλής παραγωγικής πρακτικής (GMP) και ο FDA έχει δικαίωμα να πραγματοποιεί ελέγχους, στην αγορά εξακολουθούν να εμφανίζονται παραπλανητικές ετικέτες και ανακριβείς ισχυρισμοί.
Το 2015, για παράδειγμα, το γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα της Πολιτείας της Νέας Υόρκης διαπίστωσε ότι τέσσερα στα πέντε φυτικά συμπληρώματα που πωλούνταν σε μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων δεν περιείχαν τα βότανα που αναφέρονταν στην ετικέτα. Σε πολλές περιπτώσεις περιείχαν φθηνά υλικά πλήρωσης, όπως σκόνη ρυζιού ή άλλα φυτικά υποπροϊόντα, και τελικά αποσύρθηκαν από την αγορά.
Μπορούν τα συμπληρώματα να προλάβουν τον καρκίνο
Σε γενικές γραμμές, όταν τα συμπληρώματα διατροφής εξετάζονται σε αυστηρές κλινικές δοκιμές, τα αποτελέσματα δεν δείχνουν ότι μπορούν να προλάβουν τον καρκίνο.
Παλαιότερες επιδημιολογικές και εργαστηριακές έρευνες είχαν δημιουργήσει την εντύπωση ότι τα αντιοξειδωτικά, όπως το β-καροτένιο, μπορεί να μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.
Ωστόσο, μεγάλες τυχαιοποιημένες μελέτες με χιλιάδες συμμετέχοντες — όπου οι μισοί έλαβαν συμπλήρωμα και οι άλλοι μισοί εικονικό φάρμακο — έδειξαν ότι το β-καροτένιο δεν μειώνει τη συνολική εμφάνιση καρκίνου ούτε αποτρέπει την υποτροπή του καρκίνου του δέρματος.
Παρόμοια αποτελέσματα προέκυψαν και για άλλα αντιοξειδωτικά. Έρευνες δεν έδειξαν ότι το β-καροτένιο, η βιταμίνη C ή η βιταμίνη Ε προλαμβάνουν τα αδενώματα του παχέος εντέρου — δηλαδή τους πολύποδες που μπορεί να εξελιχθούν σε καρκίνο — ούτε ότι τα συγκεκριμένα συμπληρώματα, το σελήνιο ή η βιταμίνη Α προστατεύουν από γαστρεντερικούς καρκίνους.
Δεν βρέθηκαν επίσης ενδείξεις ότι τα συμπληρώματα αυτά μειώνουν τον κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα.
Αναλύσεις που εξέτασαν χωριστά άνδρες και γυναίκες κατέληξαν σε αντίστοιχα συμπεράσματα. Σε μελέτη με περισσότερες από 8.000 γυναίκες, η λήψη βιταμινών C και E δεν μείωσε τα συνολικά ποσοστά καρκίνου.
Στο πλαίσιο της μεγάλης ερευνητικής πρωτοβουλίας Women’s Health Initiative, όπου συμμετείχαν πάνω από 36.000 γυναίκες, η λήψη βιταμίνης D ή ασβεστίου δεν επηρέασε ούτε τον καρκίνο του παχέος εντέρου ούτε τη συνολική εμφάνιση καρκίνου.
Αντίστοιχα, σε μελέτες με περισσότερους από 35.000 υγιείς άνδρες, η βιταμίνη Ε και το σελήνιο δεν μείωσαν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη, ούτε σε άνδρες που είχαν ήδη προκαρκινικές αλλοιώσεις.
Πότε τα συμπληρώματα μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο
Αν και τα περισσότερα συμπληρώματα δεν θεωρούνται επικίνδυνα, σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή.
Σε μεταγενέστερη ανάλυση της μελέτης με 35.000 υγιείς άνδρες που έλαβαν σελήνιο ή/και βιταμίνη Ε, διαπιστώθηκε ότι όσοι λάμβαναν βιταμίνη Ε είχαν 17% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη σε σχέση με εκείνους που έλαβαν εικονικό φάρμακο.
Το β-καροτένιο, το οποίο δεν έδειξε ουσιαστικό όφελος στην πρόληψη, φάνηκε σε ορισμένες αναλύσεις να αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα και του στομάχου, ιδιαίτερα σε άτομα που καπνίζουν.
Σε άλλη έρευνα, άτομα που λάμβαναν φυλλικό οξύ για την πρόληψη πολυπόδων στο παχύ έντερο δεν είχαν όφελος, ενώ οι άνδρες που έπαιρναν το συμπλήρωμα παρουσίασαν υπερδιπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη σε σχέση με όσους έλαβαν εικονικό φάρμακο.
Φυσικά, όσοι έχουν αυξημένο κίνδυνο για αυτούς τους τύπους καρκίνου καλό είναι να αποφεύγουν τα συγκεκριμένα συμπληρώματα. Τι συμβαίνει όμως με τους ασθενείς που έχουν ήδη διαγνωστεί με καρκίνο;
Σε μελέτη με περισσότερες από 1.100 γυναίκες με καρκίνο μαστού που υποβάλλονταν σε χημειοθεραπεία, όσες λάμβαναν αντιοξειδωτικά πριν και κατά τη διάρκεια της θεραπείας εμφάνισαν μεγαλύτερο κίνδυνο υποτροπής, ενώ η λήψη πολυβιταμίνης δεν είχε επίδραση.
Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι τα αντιοξειδωτικά ενδέχεται να μειώνουν την αντικαρκινική δράση της χημειοθεραπείας. Επιπλέον, τα συμπληρώματα μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός μεταβολίζει τα αντικαρκινικά φάρμακα, μειώνοντας την αποτελεσματικότητά τους ή αυξάνοντας τις παρενέργειες.
«Υπάρχουν ακόμη πολλά που δεν γνωρίζουμε για τα πιθανά οφέλη ή τους κινδύνους των συμπληρωμάτων διατροφής», επισημαίνει ο Σέκερες. «Το ελάχιστο που μπορεί να κάνει κάποιος είναι να ενημερώνει τον γιατρό του για κάθε βιταμίνη ή συμπλήρωμα που λαμβάνει χωρίς συνταγή, ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν προκαλεί βλάβη και δεν παρεμβαίνει στη θεραπεία που του έχει χορηγηθεί», καταλήγει ο Μίκαελ Α. Σέκερες.