Τι συμβαίνει όταν κάποιος φεύγει από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη; Ποιοι συγγενείς μπαίνουν πρώτοι στη σειρά και ποιοι τελικά μένουν εκτός; Ο νόμος έχει ξεκάθαρες απαντήσεις και συχνά κρύβει… εκπλήξεις.
Κληρονομική διαδοχή χωρίς διαθήκη: ποιος παίρνει τι και με ποια σειρά; Όλο και περισσότεροι πολίτες απευθύνονται σε συμβολαιογράφους με απορίες όπως «Πώς μοιράζεται η περιουσία όταν δεν υπάρχει διαθήκη;» ή «Τι ισχύει για τα ζευγάρια που ζουν μαζί χωρίς γάμο;».
Οι ειδικοί εξηγούν πως η λεγόμενη «κληρονομική πυραμίδα» περιλαμβάνει έξι διαφορετικές βαθμίδες συγγενών, που ενεργοποιούνται με συγκεκριμένη σειρά. Η διαδικασία ξεκινά από τα πιο στενά μέλη της οικογένειας και προχωρά προς πιο μακρινούς συγγενείς. Αν δεν βρεθεί κανείς, τότε η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο.
Με τη βοήθεια ειδικών, παρουσιάζονται αναλυτικά τα στάδια που καθορίζουν ποιος κληρονομεί όταν δεν υπάρχει διαθήκη, αλλά και πραγματικά παραδείγματα περιπτώσεων όπου ο θανών δεν είχε αφήσει καμία μορφή διαθήκης – ούτε δημόσια, ούτε μυστική, ούτε ιδιόχειρη.
Ποια είναι η σειρά των κληρονόμων
1η τάξη: Στην πρώτη βαθμίδα ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του θανόντος. Αν υπάρχουν και τα δύο, η περιουσία μοιράζεται ως εξής: ο επιζών σύζυγος λαμβάνει το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί (το οποίο παίρνει τα υπόλοιπα 2/3). Αν τα παιδιά είναι περισσότερα, τότε ο σύζυγος διατηρεί το 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 κατανέμονται ισότιμα μεταξύ των παιδιών.
2η τάξη: Εδώ εντάσσονται οι γονείς, τα αδέλφια και τα παιδιά των αδελφών του θανόντος.
3η τάξη: Σε αυτή τη βαθμίδα περιλαμβάνονται οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι απόγονοί τους. Αν δεν υπάρχουν συγγενείς των προηγούμενων τάξεων, αυτοί είναι που κληρονομούν.
4η τάξη: Εδώ ανήκουν οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος.
5η τάξη: Αν δεν υπάρχει κανείς από τις προηγούμενες κατηγορίες, τότε όλη η περιουσία περνά στον επιζώντα σύζυγο, ο οποίος γίνεται ο μοναδικός κληρονόμος.
Ο επιζών σύζυγος έχει επιπλέον δικαίωμα να κρατήσει ως «εξαίρετο» αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως έπιπλα, σκεύη και ρούχα. Όσο για τα ζευγάρια που ζουν σε ελεύθερη συμβίωση, μπορούν – υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις – να ενταχθούν στην πέμπτη τάξη. Απαραίτητο είναι να έχει προηγηθεί τουλάχιστον τριετής συμβίωση, η οποία αποδεικνύεται δικαστικά.
6η τάξη: Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής, τότε το Δημόσιο αναλαμβάνει ως κληρονόμος. Σε αυτή την περίπτωση, η αποδοχή γίνεται πάντα με το ευεργέτημα της απογραφής.
Παραδείγματα που δείχνουν τι ισχύει στην πράξη
1ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο Κ πέθανε χωρίς διαθήκη. Την περίοδο του θανάτου του ζούσε η σύζυγός του Σ, καθώς και τα πρώτα του ξαδέλφια, Α και Β, παιδιά του θείου του, με τα οποία δεν είχε επαφή τα τελευταία 20 χρόνια. Πώς μοιράζεται η περιουσία;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η Σ λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας και το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται ισόποσα στους Α και Β (από 1/4 στον καθένα), καθώς ανήκουν στην τρίτη τάξη. Η Σ λαμβάνει επίσης και το «εξαίρετο».
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Η Σ αποκτά το σύνολο της περιουσίας.
2ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο 85χρονος Κ, χήρος, ζούσε για 20 χρόνια με τη σύντροφό του Α, 75 ετών. Τα τελευταία χρόνια αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας και η Α τον φρόντιζε καθημερινά. Από τον πρώτο του γάμο είχε δύο γιους, τους Γ1 και Γ2, οι οποίοι τον επισκέπτονταν αλλά δεν αποδέχονταν τη σχέση του με την Α. Ο Κ πέθανε χωρίς διαθήκη. Τι ισχύει;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Μοναδικοί κληρονόμοι είναι οι γιοι του Γ1 και Γ2, οι οποίοι μπορούν να ζητήσουν από την Α να αποχωρήσει από το σπίτι.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Οι γιοι μοιράζονται την περιουσία, αλλά η Α έχει δικαίωμα στο «εξαίρετο» και μπορεί να παραμείνει στο σπίτι για έναν χρόνο μετά τον θάνατο. Επιπλέον, αν αποδειχθεί ότι φρόντιζε ουσιαστικά τον Κ χωρίς αντάλλαγμα, δικαιούται και χρηματική αποζημίωση ανάλογη με τη βοήθεια που παρείχε.
3ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο Κ, άγαμος και χωρίς παιδιά, ζούσε με την Α για 10 χρόνια. Πέθανε ξαφνικά σε τροχαίο, χωρίς διαθήκη και χωρίς να υπάρχει κανένας συγγενής εν ζωή. Τι γίνεται τότε;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η περιουσία περνά στο Δημόσιο.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Η Α μπορεί μέσα σε 4 μήνες να απευθυνθεί στο δικαστήριο και να ζητήσει να της αποδοθεί η κληρονομία. Αν αποδειχθεί ότι η συμβίωση ξεπερνούσε τα 3 χρόνια, τότε μπορεί να αναγνωριστεί ως μοναδική κληρονόμος. Αν όχι, η περιουσία πηγαίνει στο Δημόσιο.