Έως 4.000 παράτυπους μετανάστες σχεδιάζει να στείλει η Ελλάδα σε κέντρο επιστροφών που εξετάζεται να δημιουργηθεί στη Ρουάντα ή την Ουγκάντα. Η κυβέρνηση θέτει ως στόχο η πρώτη τέτοια δομή εκτός Ευρώπης να λειτουργήσει μέσα στο δεύτερο εξάμηνο του 2027, ενώ στη συνέχεια εξετάζεται αντίστοιχος σχεδιασμός και για το Ουζμπεκιστάν.
Σύμφωνα με τις έως τώρα πληροφορίες, η Ρουάντα εμφανίζεται ως η επικρατέστερη επιλογή για την πρώτη δομή στην Αφρική, χωρίς να έχει αποκλειστεί η Ουγκάντα. Το σχέδιο που βρίσκεται υπό επεξεργασία προβλέπει τη μεταφορά περίπου 3.500 έως 4.000 μεταναστών από την Ελλάδα στο κέντρο που θα δημιουργηθεί.
Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει υπογραφεί συμφωνία με κάποια αφρικανική χώρα ούτε έχουν καθοριστεί οι ακριβείς όροι λειτουργίας της δομής. Επιδίωξη της ελληνικής πλευράς είναι οι διαπραγματεύσεις να έχουν ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026, ώστε μέσα στην επόμενη χρονιά να προχωρήσουν οι απαραίτητες πρακτικές και οργανωτικές προετοιμασίες.
Ποιους θα αφορούν τα κέντρα επιστροφών
Τα συγκεκριμένα κέντρα, γνωστά ως return hubs, προορίζονται για ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε βάρος τους έχει εκδοθεί οριστική απόφαση επιστροφής.
Εφόσον συναφθούν οι αναγκαίες συμφωνίες με τρίτες χώρες, οι μετανάστες θα μπορούν να μεταφέρονται σε εγκαταστάσεις εκτός ευρωπαϊκού εδάφους. Εκεί θα παραμένουν μέχρι να ολοκληρωθεί η επιστροφή τους στη χώρα καταγωγής ή να εξασφαλιστεί κάποιος άλλος νόμιμος προορισμός.
Ο σχεδιασμός δεν αφορά ανθρώπους των οποίων η αίτηση ασύλου βρίσκεται ακόμη υπό εξέταση. Η μεταφορά σε τέτοιες δομές προβλέπεται μόνο για περιπτώσεις στις οποίες έχει κριθεί ότι δεν υφίσταται δικαίωμα νόμιμης παραμονής στην ΕΕ.
Η αποτρεπτική διάσταση του σχεδίου
Η κυβέρνηση θεωρεί ότι η λειτουργία κέντρων επιστροφών εκτός Ευρώπης μπορεί να έχει και αποτρεπτικό χαρακτήρα. Στην Αθήνα εκτιμούν ότι ένας άνθρωπος του οποίου η αίτηση ασύλου έχει απορριφθεί, γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να μεταφερθεί σε δομή αφρικανικής χώρας, μπορεί να επιλέξει την απευθείας επιστροφή στην πατρίδα του.
Το αν αυτή η εκτίμηση θα επιβεβαιωθεί στην πράξη θα εξαρτηθεί από τον τρόπο εφαρμογής του μέτρου, τις συνθήκες διαμονής στις δομές και τη συνεργασία των χωρών καταγωγής. Καθοριστική θεωρείται και η ταχύτητα έκδοσης των απαραίτητων ταξιδιωτικών εγγράφων, καθώς και η προθυμία των κρατών να δεχθούν πίσω τους πολίτες τους.
Μετά τη δημιουργία της πρώτης δομής στην Αφρική, το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου σκοπεύει να εξετάσει μια αντίστοιχη λύση και στην Ασία. Ως πιθανότερη επιλογή εμφανίζεται το Ουζμπεκιστάν, χωρίς ωστόσο να υπάρχει μέχρι τώρα οριστική συμφωνία.
Στις ευρύτερες συζητήσεις για επιστροφές μεταναστών από την Ευρώπη έχουν αναφερθεί ακόμη η Γκάνα, η Τυνησία και η Αίγυπτος. Αυτό δεν σημαίνει ότι σχεδιάζεται η δημιουργία return hub σε καθεμία από αυτές τις χώρες.
Οι επαφές με την Τυνησία και την Αίγυπτο επικεντρώνονται κυρίως στην ενίσχυση της φύλαξης των συνόρων, στον περιορισμό των αναχωρήσεων προς την Ευρώπη και στην επιστροφή όσων δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι πέντε ευρωπαϊκές χώρες που προωθούν την πρόταση
Η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Δανία και την Αυστρία στην ομάδα των πέντε ευρωπαϊκών χωρών που προωθούν τη δημιουργία κέντρων επιστροφών εκτός ΕΕ.
Οι αρμόδιοι υπουργοί συντονίζουν τις επαφές τους με πιθανούς εταίρους και εξετάζουν τα βήματα που απαιτούνται για τη λειτουργία της πρώτης δομής. Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, επανέφερε το θέμα στην πρόσφατη συνάντηση της ομάδας στο Μόναχο, το περασμένο Σάββατο.
Ο υπουργός παρουσίασε τα return hubs ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας για την ταχύτερη εκτέλεση των αποφάσεων απομάκρυνσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς σήμερα πολλές από αυτές δεν εφαρμόζονται ή καθυστερούν σημαντικά.
Οι όροι για τα ανθρώπινα δικαιώματα
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει ότι μια συμφωνία για τη δημιουργία κέντρου επιστροφών μπορεί να υπογραφεί μόνο με χώρα που σέβεται τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Παράλληλα, θα πρέπει να τηρείται η αρχή της μη επαναπροώθησης, δηλαδή η απαγόρευση αποστολής ανθρώπων σε χώρα ή περιοχή όπου υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή, την ασφάλεια ή την ελευθερία τους. Από τις συμφωνίες αυτές θα εξαιρούνται τα ασυνόδευτα ανήλικα.
Οι εγγυήσεις προστασίας, οι συνθήκες παραμονής, καθώς και το ποιος θα έχει την ευθύνη λειτουργίας και εποπτείας κάθε δομής, αναμένεται να αποτελέσουν βασικά σημεία των διαπραγματεύσεων.
Η ελληνική πρόταση για έκτακτες μεταναστευτικές κρίσεις
Παράλληλα με τα κέντρα επιστροφών, η Αθήνα προωθεί ξεχωριστή πρόταση για τη δημιουργία ενός έκτακτου ευρωπαϊκού μηχανισμού αντιμετώπισης μεταναστευτικών κρίσεων.
Ο Θάνος Πλεύρης παρουσίασε το περίγραμμα της πρότασης στους Ευρωπαίους ομολόγους του στο Μόναχο και αναμένεται να την αναπτύξει την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου, κατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ στο Λουξεμβούργο.
Η ελληνική πρόταση αφορά περιπτώσεις κατά τις οποίες ένα κράτος-μέλος δέχεται αιφνιδιαστικά μεγάλη πίεση στα εξωτερικά του σύνορα ή όταν οι μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιούνται ως εργαλείο πολιτικής πίεσης.
Η Αθήνα ζητά τη δημιουργία ενός μηχανισμού που θα αναγνωρίζει εγκαίρως μια τέτοια κρίση και θα επιτρέπει στα κράτη-μέλη να αντιδρούν συντονισμένα, εφαρμόζοντας μέτρα προσαρμοσμένα στις έκτακτες συνθήκες.