Το όνομα του Αγίου Φανουρίου κρύβει την εξήγηση πίσω από μία από τις πιο γνωστές παραδόσεις της Ορθοδοξίας. Η σύνδεσή του με το «φαίνω» και το «φανερώνω» έκανε τους πιστούς να ζητούν τη βοήθειά του όταν χάνουν κάποιο αντικείμενο ή αναζητούν απάντηση σε ένα δύσκολο ζήτημα.
Οι περισσότεροι έχουμε ακούσει κάποια στιγμή τη μητέρα ή τη γιαγιά μας να λέει: «Άγιε μου Φανούριε, φανέρωσέ μου αυτό και εγώ θα σου φτιάξω μια Φανουρόπιτα».
Στη λαϊκή παράδοση, ο νεοφανής Άγιος Φανούριος θεωρείται μεγάλος βοηθός στην εύρεση χαμένων αντικειμένων. Με αυτή ακριβώς την ιδιότητά του συνδέθηκε και η παρασκευή της φανουρόπιτας, του εθιμικού γλυκού άρτου που μεταφέρεται στην εκκλησία, ευλογείται από τον ιερέα και στη συνέχεια μοιράζεται στους πιστούς.
Πώς συνδέθηκε ο Άγιος με το «φανέρωμα»
Η ιδιαίτερη σχέση των πιστών με τον Άγιο Φανούριο φαίνεται ότι ξεκίνησε στη Ρόδο, όπου, σύμφωνα με την παράδοση, ανακαλύφθηκε η εικόνα του κατά τη διάρκεια εργασιών σε ερείπια παλαιού ναού έξω από τα τείχη της πόλης.
Ο Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος, ο οποίος έζησε κατά τον 14ο αιώνα, διάβασε πάνω στην εικόνα την επιγραφή «Άγιος Φανούριος».
Στην εικόνα παρουσιαζόταν ένας νεαρός άνδρας με στρατιωτική ενδυμασία, ο οποίος κρατούσε έναν σταυρό με αναμμένη λαμπάδα. Γύρω του απεικονίζονταν 12 διαφορετικές σκηνές από το μαρτύριό του.
Ο Μητροπολίτης καθιέρωσε ως ημέρα εορτασμού του Αγίου Φανουρίου την ημερομηνία κατά την οποία, σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκε η εικόνα του, δηλαδή την 27η Αυγούστου.
Από τη Ρόδο, η τιμή προς τον Άγιο εξαπλώθηκε στα κοντινά νησιά και ιδιαίτερα στην Κρήτη, όπου σήμερα υπάρχουν σημαντικά μοναστήρια και δεκάδες ναοί αφιερωμένοι στη χάρη του.
Η παράδοση για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου
Η λαϊκή παράδοση που συνοδεύει τη φανουρόπιτα αναφέρει ότι η μητέρα του Αγίου Φανουρίου ήταν μία αμαρτωλή γυναίκα.
Λέγεται ότι ήταν σκληρή, άπονη και ιδιαίτερα αυστηρή απέναντι στους φτωχούς, στους οποίους συμπεριφερόταν με απάνθρωπο τρόπο. Επειδή δεν μετανόησε για τη στάση της, η παράδοση αναφέρει ότι η ψυχή της οδηγήθηκε στην κόλαση.
Ο Άγιος Φανούριος προσπάθησε να τη σώσει, όμως η σκληρότητά της φέρεται να στάθηκε για ακόμη μία φορά εμπόδιο.
Σύμφωνα με τη διήγηση, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και ο Άγιος Φανούριος επιχείρησαν να την τραβήξουν χρησιμοποιώντας ένα κρεμμυδόφυλλο, το μοναδικό πράγμα που εκείνη είχε προσφέρει κάποτε, έστω και με το ζόρι, σε έναν ζητιάνο.
Την ώρα που προσπαθούσαν να τη σώσουν, τρεις ακόμη γυναίκες πιάστηκαν επάνω της για να ανέβουν μαζί της. Εκείνη, όμως, αντί να τις βοηθήσει, τις έσπρωξε ξανά προς τα κάτω.
Τότε, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, ο Αρχάγγελος είπε στον Άγιο Φανούριο ότι η μητέρα του είχε διαπράξει μεγάλη κακία και δεν μπορούσε πλέον να τη βοηθήσει.
Γιατί προσφέρεται η φανουρόπιτα για την ψυχή της
Ο Άγιος Φανούριος φέρεται να παρακάλεσε με δάκρυα να μην παρασκευάζουν οι πιστοί τίποτα για τον ίδιο, αλλά να προσεύχονται για την ψυχή της μητέρας του.
Η προσευχή του λέγεται ότι εισακούστηκε από τον Θεό και αυτή η διήγηση συνδέθηκε σταδιακά με το έθιμο της φανουρόπιτας.
Για αυτόν τον λόγο, οι νοικοκυρές παρασκευάζουν φανουρόπιτες, τις μεταφέρουν στην εκκλησία για να ευλογηθούν και στη συνέχεια τις μοιράζουν στους γείτονες και στο εκκλησίασμα.
Όσοι παίρνουν ένα κομμάτι καλούνται, σύμφωνα με το έθιμο, να ευχηθούν για τη συγχώρεση της μητέρας του Αγίου λέγοντας: «Ο Θεός σχωρέστ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου».
Τι ζητούν οι πιστοί να τους φανερώσει
“Τον Άγιο Φανούριο έκανε αρκετά δημοφιλή η παρήχηση του ονόματός του προς το φαίνω, φανερώνω. Είναι ο Άγιος που φανερώνει τα χαμένα ζώα ή πράγματα κ.α. Εννοείται ότι το αίτημα συνοδεύεται και με ορισμένα τάματα.
Π.χ. οι άνθρωποι όταν έχουν πράγμα χαμένο τάζουν: Άγιε μου Φανούριε, φανέρωσέ μου το… και θα σου κάνω μια Φανουρόπιτα για την ψυχή της μάνα σου!
Ύστερα βρίσκουν αυτό που έχασαν . Τότε κάνουν μια Φανουρόπιτα και τη μοιράζουν στον κόσμο λέγοντας: “Πάρτε να σ’χωρέστε” (δηλαδή τη μάνα του Αγίου).
Η παρήχηση του ονόματος «Φανούριος» με το ρήμα «φανερώνω» φαίνεται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μεγάλη δημοφιλία του Αγίου.
Οι πιστοί άρχισαν να επικαλούνται τη βοήθειά του για χαμένα αντικείμενα, ζώα και άλλες υποθέσεις, υποσχόμενοι συχνά ότι, αν βρεθεί αυτό που αναζητούν, θα φτιάξουν μία φανουρόπιτα για την ψυχή της μητέρας του.
Ο Άγιος που φωτίζει τον σωστό δρόμο
“Για τον Άγιο Φανούριο ο λαός μας λέει πολλά. “Είναι ο Άγιος”, λένε “που φανερώνει τα κλεμμένα ζα και τα χαμένα πράγματα”. Σε άλλους τους φανερώνει τον καλό δρόμο. “Του φέγγει”, λέει ο λαός για κάποιον που πάει καλά στην ζωή του. “Του φέγγει ο Άγιος Φανούριος”.
Γι’αυτό στις εικόνες παριστάνεται να κρατάει στο χέρι κερί αναμμένο και να φωτίζει. ” (Βασίλη Λαμνάτου, “Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας”)
Η βοήθεια που αποδίδεται στον Άγιο Φανούριο δεν περιορίζεται μόνο στην εύρεση χαμένων αντικειμένων. Σε πολλές περιοχές, οι πιστοί ζητούν να τους «φανερώσει» τον σωστό δρόμο και να τους προσφέρει φώτιση σε κρίσιμες αποφάσεις της ζωής τους.
Με αυτή την ιδιότητα συνδέεται και η απεικόνισή του με αναμμένο κερί, το οποίο συμβολίζει το φως που καθοδηγεί τον άνθρωπο.
Η παράδοση για τις ανύπαντρες κοπέλες
“Στην Κύπρο, στην Κρήτη και σε άλλες περιοχές, ο Άγιος μπορεί να φανερώσει στην κάθε ανύπαντρη κοπέλα το μέλλοντα σύζυγό της! “Οι ανύπαντρες κοπέλες που θέλουν να παντρευτούν ετοιμάζουν φανουρόπιτα για να φανερωθεί ο υποψήφιος γαμπρός”.
Στη Σκιάθο “πίτα στον Άγιο τάζουν και οι γυναίκες που τον παρακάλεσαν να τους φανερώσει το γαμπρό που θα κάμουν στην κόρη τους”.
Στη Φλώρινα, η φανουρόπιτα (που την πάνε οι ελεύθερες κοπέλες στην εκκλησιά) χρησιμοποιείται ως μέσον με ένα κομμάτι που βάζουν κάτω απ’το προσκέφαλο για να τις φανερώσει ο Άγιος στον ύπνο τους το μέλλοντα σύζυγο.
Σε περιοχές όπως η Κύπρος, η Κρήτη, η Σκιάθος και η Φλώρινα, η λαϊκή παράδοση συνέδεσε τον Άγιο Φανούριο και με την αποκάλυψη του μελλοντικού συζύγου μιας ανύπαντρης γυναίκας.
Οι τοπικές συνήθειες διαφέρουν από τόπο σε τόπο. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κοπέλες παρασκευάζουν και προσφέρουν φανουρόπιτα, ενώ σε άλλες κρατούν ένα κομμάτι της και το τοποθετούν κάτω από το μαξιλάρι τους, ελπίζοντας ότι θα δουν στον ύπνο τους τον άνθρωπο που πρόκειται να παντρευτούν.
Πρόκειται για λαϊκά έθιμα που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά και φανερώνουν πόσο βαθιά ρίζωσε η μορφή του Αγίου Φανουρίου στην ελληνική θρησκευτική παράδοση.