Το μικρό εκκλησάκι της Αγίας Δύναμης, χωμένο ανάμεσα σε πολυκατοικίες και γραφεία στο κέντρο της Αθήνας, κρύβει μια ιστορία που ξεκινά από την αρχαιότητα και φτάνει μέχρι την Επανάσταση του 1821.
Το ταπεινό εκκλησάκι της Αγίας Δύναμης βρίσκεται στη συμβολή των οδών Μητροπόλεως και Πεντέλης, στην καρδιά της Αθήνας. Χτίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, στη συνοικία που λεγόταν Ροδακιό, ακριβώς στο σημείο όπου στην αρχαιότητα υψώνονταν οι Πύλες Διοχάρους του Θεμιστόκλειου Τείχους. Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική παράδοση, κοντά στις Πύλες υπήρχαν λουτρά, τα οποία αργότερα μετατράπηκαν σε ρωμαϊκά βαλανεία, ενώ στον ίδιο χώρο συνηθιζόταν να ιδρύονται και ιερά που σχετίζονταν με τη λειτουργία των γυμνασίων.
Από τον Ηρακλή στην Παναγία
Στο σημείο αυτό ιδρύθηκε αρχικά ιερό αφιερωμένο στον Ηρακλή. Πάνω στα ερείπια εκείνου του αρχαίου ιερού, αιώνες αργότερα, τον 16ο μ.Χ. αιώνα, χτίστηκε ο ναός της Αγίας Δύναμης. Ο ναός αφιερώθηκε στην «προστάτιδα των επίτοκων γυναικών», δηλαδή των γυναικών που βρίσκονται έτοιμες να γεννήσουν.
Κατά τις ανασκαφές εντοπίστηκαν αρχαία αφιερώματα προς τον ημίθεο Ηρακλή, ανάμεσά τους και ένα ανάγλυφο με την κορύνη, το ρόπαλό του, καθώς και η επιγραφή «ΗΡΑΚΛΕΙΔΙ (ΟΜΟΙΩ) ΚΑΙ ΑΝΕΘΗΚΕΝ». Η δύναμη του Ηρακλή, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, «εκχριστιανίστηκε» και μεταμορφώθηκε σε Δύναμη της Παναγίας. Από εδώ αντλούσαν δύναμη όχι μόνο οι επίτοκες γυναίκες, αλλά και οι αγωνιστές του 1821.
Η σχέση με τη Μονή Πεντέλης
Από την αθηναϊκή παράδοση και τις μαρτυρίες του ηγούμενου της Μονής Πεντέλης, Κυρίλλου Δέγλερη, γνωρίζουμε πως η Αγία Δύναμη ήταν μετόχι της Μονής Πεντέλης. Ήταν γνωστή με διάφορα ονόματα, όπως «Μεντελίτισσα» (παραφθορά του Πεντελίτισσα), «του Μεντελιώτη» ή «του Ροδακιού», από τη γειτονιά όπου βρισκόταν.
Μέχρι και τη δεκαετία του 1950, όταν ανεγέρθηκε το υπουργείο Παιδείας, το εκκλησάκι διέθετε αυλή και βοηθητικά κτίσματα. Όλα κατεδαφίστηκαν για να διαμορφωθεί ο χώρος του υπουργείου και να ανοιχτεί ο δρόμος.
Ήδη από το 1641, δίπλα στον ναό κατοικούσε ο Ιησουίτης μοναχός Φραγκίσκος, ο οποίος δίδασκε ιταλικά και γαλλικά. Ωστόσο, κατηγορήθηκε για προσηλυτισμό και τελικά εκδιώχθηκε.
Το μυστικό εργαστήριο των πυρομαχικών
Στην οικία αυτή, που επικοινωνούσε υπόγεια με την Αγία Δύναμη, λειτούργησε λίγο πριν από την Επανάσταση εργαστήριο πυρομαχικών. Εκεί εργαζόταν ο πυροτεχνίτης μαστρο-Παυλής Αλέξης, γνωστός και ως Μπαρουξής, πρόγονος της οικογένειας Παυλίδη. Ο γιος του, Σπυρίδων, ίδρυσε το 1841 το «Γλυκισματοποιείον Παυλίδου» στον χώρο του παλιού μπαρουτόμυλου στη συμβολή των οδών Αιόλου και Βύσσης.
Ο μαστρο-Παυλής κατασκεύαζε φισέκια με την ανοχή –και προτροπή– των Τούρκων, οι οποίοι πίστευαν πως προορίζονταν για την ενίσχυση της άμυνας του κάστρου της Ακρόπολης.
Από την υπόγεια δίοδο του εργαστηρίου, που κατέληγε στο υπόγειο της Αγίας Δύναμης, τα πυρομαχικά μεταφέρονταν κρυφά στο Μενίδι. Από εκεί, χωρικοί με μουλάρια τα προωθούσαν στους αγωνιστές.
Το πιο έμπιστο πρόσωπο για τη μεταφορά αυτού του επικίνδυνου φορτίου ήταν η κυρα-Μανώλαινα, κατά κόσμον Μαρία Μπινιάρη. Κάτω από άπλυτα ρούχα που δήθεν πήγαινε να πλύνει στον Ιλισό, έκρυβε τα φυσίγγια και τα παρέδιδε στους αγωνιστές.
Οι θησαυροί που χάθηκαν και ο σταθμός ιππικού
Στα υπόγεια του ναού είχαν φυλαχθεί και οι θησαυροί της Μονής Πεντέλης. Όμως, στις 21 Ιουλίου 1821, κατά την εισβολή των δυνάμεων του Ομέρ Βρυώνη, όλα λεηλατήθηκαν και χάθηκαν.
Μετά την Απελευθέρωση, το 1837, η Αγία Δύναμη χρησιμοποιήθηκε ως σταθμός ιππικού. Στον ναό φυλάσσεται ακόμη και σήμερα το ιερό λείψανο του σύγχρονου Αγίου Νικολάου του Πλανά.
Ο θρύλος και η αλήθεια
Κατά καιρούς δημοσιεύματα υποστήριζαν πως κάτω από το εκκλησάκι εκτείνονται υπόγειες στοές που το συνδέουν με την Πεντέλη και την Καισαριανή. Οι σπηλαιολόγοι, ωστόσο, δεν επιβεβαίωσαν ποτέ την ύπαρξη τέτοιων στοών. Υπάρχει όμως ένας μεγάλος υπόγειος χώρος σε βάθος περίπου 15 μέτρων, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε από τους Έλληνες την περίοδο της Επανάστασης για την κατασκευή πολεμοφοδίων. Και η σύνδεση με την Πεντέλη είναι ιστορική και εκκλησιαστική, όχι γεωγραφική.
Κάτω από την Αγία Τράπεζα του ναού, μια σκάλα οδηγεί στα υπόγεια του κτιρίου. Όπως αναφέρεται και στο σχετικό λήμμα του αθηναϊκού οδηγού των Θανάση Γιοχάλα και Τόνιας Καφετζάκη, το κτίριο επικοινωνούσε υπόγεια με την παρακείμενη οικία του Ιησουίτη μοναχού Φραγκίσκου και για πολλά χρόνια ήταν κοινό μυστικό πως στο υπόγειο αυτό κατασκευάζονταν φυσίγγια.