Λίγες ημέρες πριν από το Πάσχα, αναβιώνει στο Φανάρι μία από τις πιο ιδιαίτερες και συμβολικές τελετουργίες της Ορθοδοξίας: η παρασκευή του Αγίου Μύρου, ενός αγιασμένου ελαίου με βαθιά ιστορία, σπάνια συστατικά και ξεχωριστό ρόλο στη ζωή της Εκκλησίας.
Η τελετουργική διαδικασία της έψησης, δηλαδή της παρασκευής του Αγίου Μύρου, που γίνεται μία φορά κάθε δέκα χρόνια, ξεκινά τη Μεγάλη Δευτέρα στο Φανάρι, μέσα στο Κουβούκλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Για τη δημιουργία του χρησιμοποιούνται συνολικά 57 δυσεύρετα και πολύτιμα αρωματικά υλικά, που φτάνουν από διαφορετικά μέρη του κόσμου και συμβολίζουν την ποικιλία των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος. Πρόκειται για το καθαγιασμένο αρωματικό έλαιο που στην Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία χρησιμοποιείται στο Μυστήριο του Χρίσματος των βαπτιζομένων. Όπως ορίζει η παράδοση, την Κυριακή των Βαΐων ο Οικουμενικός Πατριάρχης απονέμει στους μυρεψούς τους επίχρυσους σταυρούς διακονίας, ενώ τη Μεγάλη Δευτέρα είναι εκείνος που ανάβει τη φωτιά κάτω από τους χάλκινους λέβητες, όπου θα αρχίσει η έψηση.
Ποιοι ετοιμάζουν φέτος το Άγιο Μύρο
Φέτος, δέκα μυρεψοί θα αναδεύουν μέσα στους χάλκινους λέβητες τα αρωματικά συστατικά φυτικής και ζωικής προέλευσης. Οι λέβητες αυτοί είχαν δωρηθεί στο Πατριαρχείο το 1807 από τους σαράφηδες, δηλαδή τους αργυραμοιβούς της Πόλης. Ανάμεσα στα συστατικά του Αγίου Μύρου, πέρα από το παρθένο ελαιόλαδο, τον ερυθρό ξηρό οίνο και το ροδέλαιο, που φτάνει από τη Βουλγαρία ως προσφορά του Πατριαρχείου της Βουλγαρίας, υπάρχουν και δύο εξαιρετικά σπάνια υλικά ζωικής προέλευσης: το άμπαρι και ο μόσχος.
Το άμπαρι προέρχεται από αποβολή γαστρικού περιεχομένου της φάλαινας φυσητήρα, ενώ ο μόσχος λαμβάνεται από αδένα ενός είδους αρσενικής μοσχοδορκάδας του Θιβέτ. Πρόκειται για δύο από τα πιο δυσεύρετα υλικά της σύνθεσης, που δίνουν ακόμη μεγαλύτερη μοναδικότητα στην όλη διαδικασία.
Για την παρασκευή του Αγίου Μύρου μίλησε στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο φαρμακοποιός δρ. Γεώργιος Σάββιτς, στον οποίο τον Νοέμβριο του 2021 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος απένειμε το Οφφίκιο του Άρχοντος Μυρεψού της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, ώστε να έχει την ευθύνη της προετοιμασίας, της παρασκευής και της έψησης του Αγίου Μύρου. Ο κ. Σάββιτς συμμετείχε για πρώτη φορά στην έψηση το 1973 ως μέλος του Σώματος των Κοσμητόρων, όταν ακόμη ήταν βοηθός στην έδρα Φαρμακογνωσίας στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Στη συνέχεια πήρε μέρος και στις εψήσεις του 1992, του 2002 και του 2012.
Μάλιστα, το 2012 είχε συμμετάσχει ως Αρχιμυρεψός, καθώς ο τότε Άρχων Μυρεψός Πρόδρομος Θανάσογλου δεν μπορούσε να ασκήσει τα καθήκοντά του λόγω ηλικίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο Βυζάντιο το αξίωμα του μυρεψού το είχαν ιατροί και φαρμακοποιοί. Οι ιατροί προσέφεραν “το θεραπευτικό τους έργον στα νοσοκομεία των μονών ή στα ιδιωτικά των ιατρεία”, ενώ οι μυρεψοί φαρμακοποιοί παρασκεύαζαν και διέθεταν φάρμακα, αρωματικές ύλες και άλλα παρόμοια προϊόντα στα μυρεψεία ή μυροπωλεία. Σήμερα, τον ρόλο αυτόν αναλαμβάνουν φαρμακοποιοί και χημικοί.
Τα 57 υλικά και η προετοιμασία που αρχίζει μήνες πριν
“Για την παρασκευή του Αγίου Μύρου χρησιμοποιείται η σύνθεση που υπάρχει στον επίσημο και οριστικό Πατριαρχικό Κατάλογο, ο οποίος συντάχθηκε το 1890 και ισχύει μέχρι σήμερα. Η σύνθεση αυτή περιλαμβάνει 57 υλικά, κυρίως δρόγες. Οι δρόγες είναι συστατικά από διάφορους ιστούς φυτών. Μπορεί να είναι ρίζες, άνθη, φλοιός, σπέρματα, δηλαδή σπόροι, βολβοί, ρίζες, κόμμεα, ρητίνες και διάφορα άλλα συστατικά, τα οποία προέρχονται από φυτά ή θάμνους ή δέντρα ή λουλούδια. Η προετοιμασία για την παρασκευή του Αγίου Μύρου φέτος άρχισε περίπου στις αρχές Μαρτίου, με την παραγγελία των συστατικών που θα χρησιμοποιηθούν”, αναφέρει ο κ. Σάββιτς.
Τα 57 υλικά που αναφέρονται στον Πατριαρχικό Κατάλογο, κάποια από τα οποία είναι γνωστά στο ευρύ κοινό και κάποια άλλα ελάχιστοι τα γνωρίζουν, είναι τα εξής: έλαιον καθαρόν, οίνος στίφων μέλας, ανθόνερον αρίστης ποιότητας, ροδόσταμον αρίστης ποιότητας, μαστίχη καθαρή, μετζουβί ή κόμμι ευώδες, άμωμον, ξυλαλόη μαβέρτη, πέπερι μακρό, κάρυα αρωματικά, φύλλος ινδικός, ξυλοκασία ήτοι αγγέλικα Βοεμίας, στύραξ υγρά, σμύρνα καθαρά, πέπερις, εχινάνθη, ξυλοβάλσαμον, άκορος ή κάλαμος ευώδης, ίρις φλωρεντινή, βάκχαρις ή αντ’ αυτής εμπερατόρια (σαφράν), αριστολοχία βέρα, καρποβάλσαμον ή κουβέβι, κύπερις, μυρισινόκοκκα, νάρδος κελτική, κασσία μέλαινα ή αντ’ αυτής κασκαρίλια όπερ εστί φλοιός αμπάρεως, βάλανος μυρεψική, καρδάμωμον μικρόν, καρυόφυλλα, κιννάμωμον, άσσαρον βέρον, μάκερος Ολλάνδας, τερέβινθος βενετική, ρετσίνη λευκή καθαρά, μυροβάλανον καθαρόν, σάμψυχος ή μαντζουράνα, λάδανος καθαρά, στάχυς νάρδου ινδικού, λίβανος λευκός, ζιγγίβερις λευκή, ζαρνάβας, τύλλις, ελένιον. Μετά την έψηση προστίθενται έλαιον κινναμώμου σειλάνικον, έλαιον καρυοφύλλων, μοσχοκαρυδέλαιον Ολλάνδας πηκτόν, βάλσαμον Μέκκας ήτοι βαλσαμέλαιον, ροδέλαιον ή έλαιον τριανταφύλλου, έλαιον μάκερις, έλαιον κίτρου, έλαιον καρποβαλσάμου, έλαιον σαμψύχου, έλαιον δάφνης, έλαιον δενδρολιβάνου, έλαιον νάρδου ή λεβάντας, μόσχος ινδικός και άμπαρι.
Τα συστατικά αυτά, όπως εξηγεί ο κ. Σάββιτς, δεν είναι δυνατό να βρεθούν όλα σε μία μόνο χώρα ή ακόμη και σε μία μόνο περιοχή. Για τον λόγο αυτό παραγγέλλονται από διαφορετικά μέρη. “Η βάση του Αγίου Μύρου είναι το παρθένο ελαιόλαδο και ο ερυθρός οίνος, που πρέπει να είναι στίφων, δηλαδή ξηρός. Μετά είναι το ροδόσταμο και το ανθόνερο, που είναι παρασκευάσματα τα οποία γίνονται κατά την παραγωγή (με απόσταξη) του ροδέλαιου και του αιθερίου ελαίου των ανθέων του κίτρου. Το ανθόνερο και το ροδόσταμο μπορούν να παρασκευαστούν και με άλλη μέθοδο. Δηλαδή προσθέτουμε σε νερό μερικές σταγόνες ροδέλαιο ή αιθέριο έλαιο από άνθη κίτρου και με έντονη ανάμειξη παρασκευάζεται το ζητούμενο “αρωματικό ύδωρ”, όπως ονομάζονται όλα τα “αρωματικά ύδατα” στην κοσμητολογία”, εξηγεί ο κ. Σάββιτς.
Τα πιο σπάνια συστατικά και γιατί είναι τόσο δυσεύρετα
“Υπάρχουν ορισμένα συστατικά, τα οποία δεν μπορούν να βρεθούν λόγω το ότι δεν υπάρχουν. Π.χ. μια ουσία που φέτος δεν θα μπορέσουμε να τη βρούμε, αλλά θα χρησιμοποιήσουμε από απόθεμα που έχει μείνει από το την προηγούμενη έψηση του 2012, είναι το άμπερι, το οποίο είναι προϊόν που αποβάλλει από το στομάχι της η φάλαινα φυσητήρας. Αυτό το υλικό, όταν αποβληθεί από το στομάχι της φάλαινας, επιπλέει στην επιφάνεια της θάλασσας και με το αλάτι και τη θερμοκρασία του ήλιου γίνεται κάποια εσωτερική χημική διεργασία, η οποία του δίνει κάποιο άρωμα. Ο βασικός ρόλος αυτού του υλικού είναι ότι είναι προσηλωτικό του αρώματος επάνω στην επιδερμίδα του ανθρώπου, δηλαδή κρατάει το άρωμα αρκετές ώρες και γίνεται αισθητό από αυτόν που το φέρει επάνω του.
Όταν και αν βρεθεί το άμπαρι είναι πανάκριβο. Σε μελλοντικές εψήσεις του Αγίου Μύρου, εάν δεν βρεθεί αυτό το υλικό, πιθανόν να χρησιμοποιηθεί κάποιο υποκατάστατο που έχει τις ιδιότητες που έχει το φυσικό άμπαρι. Ένα άλλο σπάνιο υλικό, το οποίο επίσης δεν βρήκαμε φέτος και θα χρησιμοποιήσουμε κάποιο φυτικό υποκατάστατο, είναι ο μόσχος που προέρχεται από τον αδένα ενός είδους δορκάδας (ζαρκαδιού) που ζει στο Θιβέτ και φαίνεται ότι είναι είδος υπό εξαφάνιση. Έτυχε να συναντήσω έμπορο αυτής της ουσίας που την πουλούσε 250 δολάρια το γραμμάριο. Για το Άγιο Μύρο χρησιμοποιούνται περίπου 50 γραμμάρια μόσχου. Τα σπάνια υλικά είναι πολλά, αλλά ευτυχώς βρίσκονται ακόμα στην αγορά. Π.χ. υπάρχει ένα, το οποίο λέγεται λάδανο, που μας έρχεται ως χορηγία από την Κρήτη και προέρχεται από το φυτό που λέγεται λαδανιά (Κίστος ο κρητικός). Το είδος αυτό, όμως, έχει αρχίσει να μειώνεται σημαντικά στην Κρήτη. Αντιθέτως, οι Ισπανοί το καλλιεργούν στη χώρα τους, αποφεύγοντας την εξαφάνιση του από τη φύση”, αναφέρει ο κ. Σάββιτς.
Πώς γίνεται η έψηση(παρασκευή) από τη Μεγάλη Δευτέρα έως τη Μεγάλη Πέμπτη
Μία ημέρα πριν από την έναρξη της διαδικασίας, δηλαδή την Κυριακή των Βαΐων, ο Οικουμενικός Πατριάρχης ευλογεί τους μυρεψούς και τους απονέμει τους σταυρούς διακονίας. “Ο αριθμός των μυρεψών κάθε φορά ποικίλλει. Έτυχε να παρευρεθώ σε έψηση μύρου με επτά μυρεψούς έτυχε όμως και με 10-11. Φέτος είμαστε 10 βάσει της Συνοδικής Απόφασης του Παριαρχείου που εκδόθηκε τον Μάιο του 2021. Αυτοί οι 10 μυρεψοί συνιστούν το Σώμα των Κοσμητόρων, συμπεριλαμβανόμενου και του προϊσταμένου Άρχοντος Μυρεψού”, αναφέρει ο κ. Σάββιτς. “Η διαδικασία της παρασκευής του Αγίου Μύρου αρχίζει τη Μεγάλη Δευτέρα και ολοκληρώνεται τη Μεγάλη Τετάρτη, ενώ τη Μεγάλη Πέμπτη γίνεται ο καθαγιασμός του, η λιτάνευση και η τοποθέτησή του στο Μυροφυλάκιο του Πατριαρχείου. Αλλά μέχρι την Κυριακή των Βαΐων και ξεκινώντας γύρω στον Μάρτιο, φτιάχνουμε εκχυλίσματα από τα διάφορα βότανα που έχουμε αγοράσει από την Αιγυπτιακή Αγορά της Κωνσταντινούπολης.
Αυτά τα φιλτράρουμε και τα προσθέτουμε στο Άγιο Μύρο την πρώτη μέρα που αρχίζει η παρασκευή του. Αφού έχουν γίνει οι προκαταρκτικές εργασίες, δηλαδή ο καθαρισμός και ο έλεγχος του εξοπλισμού που χρησιμοποιείται, αρχίζει η διαδικασία της έψησης, νωρίς το πρωί της Μεγάλης Δευτέρας, στο Κουβούκλιο του Πατριαρχείου, ένα κομψό ξύλινο περίπτερο δίπλα στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου”, συνεχίζει ο κ. Σάββιτς. Τη Μεγάλη Δευτέρα, ο Οικουμενικός Πατριάρχης, μετά τη λειτουργία της Προηγιασμένης, όπως ορίζει το τυπικό, ραντίζει με αγιασμό τα υλικά και τα σκεύη και ανάβει τη φωτιά στους λέβητες. “Για το άναμμα της φωτιάς χρησιμοποιούνται παλαιά εκκλησιαστικά έγγραφα άνευ αξίας καθώς επίσης κατεστραμμένα βιβλία και εικόνες που δεν έχουν καμία ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Η διαλογή αυτών γίνεται από ιερωμένους, οι οποίοι είναι εξειδικευμένοι στην ιστορία εκκλησιαστικής τέχνης”, αναφέρει ο κ. Σάββιτς.
Σε όλη τη διάρκεια της παρασκευής του Αγίου Μύρου, από τη Μεγάλη Δευτέρα μέχρι και τη Μεγάλη Τετάρτη, ο Πατριάρχης, μητροπολίτες και κληρικοί εναλλάσσονται στην ανάγνωση κεφαλαίων του Ευαγγελίου και περικοπών από την Καινή Διαθήκη. “Υπάρχουν επτά θερμαινόμενοι χάλκινοι περιέκτες (λέβητες/καζάνια) που χρησιμοποιούνται για την έψηση του Αγίου Μύρου, τους οποίους δώρισε το 1807 στο Πατριαρχείο το Σωματείο Αργυραμοιβών (σαράφηδων). Φέτος θα χρησιμοποιηθούν λιγότεροι (τέσσερις ή πέντε από αυτούς). Φροντίζουμε να υπάρχει σταθερή θερμοκρασία για να ζεσταίνει το περιεχόμενο των λεβήτων, στους οποίους πρώτα βάζουμε το ελαιόλαδο και μετά το κρασί και στη συνέχεια βάζουμε, με τη σειρά: το ανθόνερο, το ροδόνερο και τα διάφορα φυτικής προέλευσης εκχυλίσματα, τα οποία συν τω χρόνω αναδεύονται με τις παραδοσιακές ξύλινες κουτάλες. Αυτό το κάνουν οι κοσμήτορες.
Ο λαός μπορεί να συμμετέχει μόνο για την ευχή ή για το έθιμο και να αναδεύσει γυρίζοντας μια-δυο φορές την κουτάλα. Όσο γίνεται η ανάδευση, η θερμοκρασία παρακολουθείται με θερμόμετρο γιατί δεν πρέπει να ξεπεράσει κάποιους βαθμούς, επειδή υπάρχει κίνδυνος να καταστραφούν τα υλικά, αν βράσουν. Αργά το απόγευμα σταματάει η ανάδευση και η φωτιά σχεδόν σβήνει. Η ίδια διαδικασία συνεχίζεται τη Μεγάλη Τρίτη. Προσέρχεται πάλι ο Πατριάρχης στο Κουβούκλιο, ψάλλει τον Μικρό Παρακλητικό Κανόνα της Θεοτόκου και μετά τις μνημονεύσεις ρίχνει τα πέταλα λουλουδιών εποχής μέσα στους λέβητες ευλογώντας στο Άγιο Μύρο. Τη Μεγάλη Τρίτη σταματάει η θέρμανση στους λέβητες και το Άγιο Μύρο μέχρι το πρωί της Μεγάλης Τετάρτης, έως ότου ψυχθεί επαρκώς (περίπου 25-30 βαθμούς Κελσίου).
Τη Μεγάλη Τετάρτη, αφού έχει ψυχθεί το περιεχόμενο των λεβήτων και φτάσει στους 25-30 βαθμούς, γίνεται η προσθήκη των αιθερίων ελαίων. Τα αιθέρια έλαια μπαίνουν μόνο μετά την ψύξη, γιατί αν θερμανθούν εξατμίζονται. Το ροδέλαιο, που θεωρείται το βασικότερο αρωματικό συστατικό του Μύρου, το προσθέτει ο ίδιος ο Πατριάρχης τη Μεγάλη Τετάρτη. Αμέσως μετά την προσθήκη, την ανάμειξη και την ανάδευση με τις ξύλινες κουτάλες, αρχίζει η διαδικασία της διήθησης, δηλαδή του φιλτραρίσματος του Μύρου. Μετά τη διήθηση, το Άγιο Μύρο τοποθετείται σε ασημένιους αμφορείς και δοχεία και τη Μεγάλη Πέμπτη, κατά τον όρθρο, αφού ολοκληρωθεί ο καθαγιασμός στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου, ιερείς μεταφέρουν ανά δύο τον κάθε αμφορέα στο Μυροφυλάκιο του Πατριαρχείου”, προσθέτει ο κ. Σάββιτς.
Πού χρησιμοποιείται το Άγιο Μύρο
Όπως σημειώνει ακόμη, συνήθως παρασκευάζεται ποσότητα 400-500 λίτρων, όμως φέτος θα παραχθούν περίπου 350 λίτρα Αγίου Μύρου, καθώς υπάρχει απόθεμα από την προηγούμενη έψηση στο Μυροφυλάκιο. Στη συνέχεια, το Άγιο Μύρο αποστέλλεται έπειτα από αίτημα στις Ορθόδοξες Μητροπόλεις, ώστε να χρησιμοποιηθεί στις βαπτίσεις και στον καθαγιασμό της Αγίας Τράπεζας στα θυρανοίξια ναών. Παράλληλα, αξιοποιείται και κατά το Μυστήριο του Χρίσματος σε χριστιανούς άλλων δογμάτων που ασπάζονται την Ορθοδοξία. Στο παρελθόν, την εποχή που υπήρχαν Ορθόδοξοι βασιλείς και αυτοκράτορες, χρησιμοποιούνταν και στις τελετές στέψης.