Τι κρύβεται πίσω από τη λέξη «ζαβαρακατρανέμια» στο γνωστό τραγούδι που ερμήνευσε ο Νίκος Ξυλούρης; Ένα τραγούδι που γράφτηκε στα χρόνια της Χούντας, με ξεκάθαρο αντιδικτατορικό μήνυμα, και συνδέθηκε για πάντα με τη φωνή και τη ζωή του μεγάλου Κρητικού τραγουδιστή.
Το τραγούδι δημιουργήθηκε σε μια σκοτεινή περίοδο για τη χώρα. Ο Νίκος Ξυλούρης γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου 1936 στα Ανώγεια και έφυγε από τη ζωή στις 8 Φεβρουαρίου 1980 στον Πειραιά, αφήνοντας πίσω του μια τεράστια παρακαταθήκη.
Τους στίχους και τη μουσική έγραψε ο Γιάννης Μαρκόπουλος. Το κομμάτι ακούστηκε για πρώτη φορά το 1968 στον δίσκο «Επιχείρησις Απόλλων», ερμηνευμένο από τον ίδιο τον συνθέτη, όμως έγινε πραγματικά γνωστό όταν το τραγούδησε ο Νίκος Ξυλούρης.
Τα λόγια του τραγουδιού μοιάζουν ακατανόητα και για χρόνια προκαλούσαν απορίες. Με τον καιρό, διατυπώθηκαν πολλές ερμηνείες για το τι μπορεί να σημαίνουν αυτές οι «παράξενες» λέξεις.
Η εξήγηση που έδωσε ο ίδιος ο συνθέτης
Ο Γιάννης Μαρκόπουλος, αρκετά χρόνια αργότερα, έλυσε το μυστήριο σε τηλεοπτική του συνέντευξη στον Λευτέρη Παπαδόπουλο, εξηγώντας:
«αλληλούια» = αλληλουχία
«ζάβαρα» = λάβαρα
«κάτρα» = μαύρα
«νάμα» = βάπτισμα
«λάμα» = το μαχαίρι
«νέμια» = Ανέμισαν
«ίλεος» = Έλεος
Με άλλα λόγια:
Ζάβαρα κάτρα νέμια = Λάβαρα μαύρα ανέμισαν
Ίλεος ίλεος = Έλεος, έλεος
Λάμα λάμα νάμα νάμα νέμια = Το μαχαίρι, το μαχαίρι, μάνα μάνα, ανέμισαν
Βίντεο με υπότιτλους για καλύτερη κατανόηση
Ο «Αρχάγγελος» και τα τελευταία δύσκολα χρόνια
Το 1979 αποδεικνύεται μια ιδιαίτερα σκληρή χρονιά για τον Νίκο Ξυλούρη. Παρότι βρίσκεται στο απόγειο της καριέρας του, αρχίζει να υποφέρει από έντονους πόνους στο κεφάλι και στο στήθος. Ταξιδεύει στη Νέα Υόρκη, όπου εισάγεται στο Memorial Hospital για εξετάσεις και εκεί διαπιστώνεται ότι πάσχει από καρκίνο. Μετά από αλλεπάλληλες εγχειρήσεις, επιστρέφει στο σπίτι φίλου του στο Πόρτο Ράφτη και δίνει τη δική του μάχη με την ασθένεια.
Την Τετάρτη, 6 Φεβρουαρίου 1980, εισάγεται στο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Πειραιώς για νέες εξετάσεις. Την επόμενη ημέρα η υγεία του επιδεινώνεται δραματικά και το βράδυ της Πέμπτης πέφτει σε κώμα. Παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των γιατρών, δεν τα καταφέρνει. Τα ξημερώματα της Παρασκευής 8 Φεβρουαρίου φεύγει για πάντα. Το τραγούδι που κάποτε τραγούδησε, έμοιαζε πλέον προφητικό…
Μια μέρα, μια Παρασκευή θα πέσω να πεθάνω και μια Λαμπρή θ’ αναστηθώ από το χώμα απάνω.
Ο Νίκος Ξυλούρης με τα παιδιά του
Ο Νίκος Ξυλούρης σε νεαρή ηλικία
Τζένη Καρέζη, Νίκος Ξυλούρης – Συνεργάστηκαν στην παράσταση «Το μεγάλο μας τσίρκο»