Θα τρώμε έντομα χωρίς να το καταλαβαίνουμε; Το σχέδιο, οι φόβοι και τι ισχύει στην Ελλάδα
Μια συζήτηση που για άλλους αφορά το μέλλον της διατροφής και για άλλους προκαλεί έντονη απέχθεια, φέρνει στο προσκήνιο τα εδώδιμα έντομα και τον ρόλο τους στην ευρωπαϊκή –και ελληνική– πραγματικότητα.
Στους επιχειρηματικούς και επιστημονικούς κύκλους, η κουβέντα συνοδεύεται από όρους όπως «βιωσιμότητα», «καινοτομία» και «επισιτιστική κρίση». Από την άλλη πλευρά, για πολλούς καταναλωτές το θέμα συνδέεται κυρίως με σκεπτικισμό, φόβο και έντονη αποστροφή.
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί εκατοντάδες είδη εντόμων που μπορούν να καταναλωθούν με ασφάλεια από τον άνθρωπο. Για αρκετά από αυτά, η κατανάλωση δεν αποτελεί ούτε νέα μόδα ούτε κάποια πρωτότυπη επιχειρηματική έμπνευση. Σε πολλές κοινωνίες, κυρίως στην Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, τα έντομα βρίσκονται στο καθημερινό τραπέζι εδώ και αιώνες, είτε ολόκληρα είτε μετά από επεξεργασία. Ακόμα και στην Ελλάδα, έχουν πραγματοποιηθεί κατά καιρούς γευσιγνωσίες εντόμων από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Τι ισχύει σήμερα στην Ευρώπη
Η έγκριση για κατανάλωση εντός της ΕΕ της αποξηραμένης προνύμφης του κίτρινου αλευροσκώληκα έχει δοθεί ήδη από το 2021. Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) έχει εγκρίνει συνολικά τέσσερα είδη εντόμων για ανθρώπινη κατανάλωση: τον κίτρινο αλευροσκώληκα (Tenebrio molitor), τους γρύλους Acheta domesticus, τις ακρίδες Locusta migratoria και τις μερικώς απολιπωμένες προνύμφες αλευροσκωλήκων.
Τα συγκεκριμένα έντομα χρησιμοποιούνται ήδη σε προϊόντα όπως μπάρες πρωτεΐνης, αρτοσκευάσματα, ζυμαρικά και φυτικά μπέργκερ. Μέσω διαδικτυακών καταστημάτων, μπορούν σήμερα να αγοραστούν και στην Ελλάδα. Η κατανάλωσή τους στην Ευρώπη ρυθμίζεται από αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο, που απαιτεί αξιολόγηση και επίσημη έγκριση, με τις αποφάσεις να βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα της EFSA.
Παράλληλα, σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις διοργανώνονται δοκιμές και γευσιγνωσίες. Στο Τορίνο, τον ερχόμενο Ιούνιο, προγραμματίζεται δοκιμή από περίπου 400 άτομα σε ψωμί και μπισκότα που περιέχουν έντομα.
Η ελληνική πραγματικότητα
Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι στη χώρα μας δημιουργήθηκε η πρώτη μονάδα εκτροφής και καθετοποιημένης παραγωγής εδώδιμων εντόμων, με στόχο την ανάπτυξη προϊόντων και για ανθρώπινη κατανάλωση. Όπως έχουν αναφέρει οι υπεύθυνοι της φάρμας, έχουν επιλεγεί δύο είδη: το Tenebrio molitor (κίτρινος αλευροσκώληκας) και το Acheta domesticus (κοινός γρύλος).
Στη μονάδα αξιοποιούνται φρούτα και λαχανικά που διαφορετικά θα κατέληγαν στα απορρίμματα, ώστε να χρησιμοποιηθούν ως τροφή για τα έντομα. Πρωταρχικός στόχος είναι η παραγωγή άοσμου, ιδιαίτερα θρεπτικού και εδαφοβελτιωτικού λιπάσματος. Σε δεύτερο στάδιο, θα παράγονται ζωοτροφές για κατοικίδια, καθώς και ζωντανό σκουλήκι για ιχθυοκαλλιέργειες και πτηνοτροφικές μονάδες. Το τρίτο στάδιο αφορά την παραγωγή energy balls, μπαρών δημητριακών και πρωτεϊνικής σκόνης για ανθρώπινη κατανάλωση.
Τι δείχνουν οι έρευνες για τους καταναλωτές
Ήδη οι υπεύθυνοι έχουν στη διάθεσή τους τα πρώτα στοιχεία από έρευνα που εξετάζει την ευαισθητοποίηση, τη γνώση και τις πεποιθήσεις γύρω από τις εναλλακτικές πρωτεΐνες και τα βρώσιμα έντομα στην Ελλάδα. Τα δεδομένα, πάντως, δείχνουν υψηλά ποσοστά δυσπιστίας, που ξεπερνούν το 85%, με τους περισσότερους καταναλωτές να δηλώνουν ότι ούτε έχουν δοκιμάσει ούτε θα ήθελαν να δοκιμάσουν στο μέλλον.
Η δυσπιστία μειώνεται κατά περίπου 10% όταν τα έντομα δεν είναι ορατά στο τελικό προϊόν. Οι βασικοί λόγοι άρνησης σχετίζονται με την πολιτιστική παράδοση, την έλλειψη ενημέρωσης, τον φόβο αλλεργιών αλλά και διάφορες θεωρίες συνωμοσίας. Παρ’ όλα αυτά, οι νεότερες ηλικίες και οι γυναίκες εμφανίζονται πιο ανοιχτές στη δοκιμή, αν και τα ποσοστά δυσπιστίας παραμένουν υψηλά, γύρω στο 70%.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το γνωστό Ε120 στα τρόφιμα αντιστοιχεί στην καρμίνη, μια φυσική κόκκινη χρωστική ουσία που παράγεται από αποξηραμένα θηλυκά έντομα του είδους Dactylopius coccus και χρησιμοποιείται ήδη σε πολλές τροφές.
Οι αντιδράσεις και τα ακραία φαινόμενα
Η έλλειψη γνώσης γύρω από το θέμα φαίνεται να τροφοδοτεί και ακραίες αντιδράσεις. Πρόσφατες δηλώσεις καθηγητών και επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται στα εδώδιμα έντομα προκάλεσαν έντονη αντίδραση στα social media, με αποτέλεσμα κάποιοι να προσφύγουν στη Δικαιοσύνη για απειλητικά μηνύματα, ακόμη και κατά της ζωής τους.
Το ζήτημα της εντομοφαγίας έφτασε μέχρι τη Βουλή από τον Κυριάκο Βελόπουλο, με τρόπο που αναζωπύρωσε συνωμοσιολογικά σενάρια. Αντίστοιχα, και από την πλευρά του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας έχουν γίνει προσφυγές στη Δικαιοσύνη για απειλές που δέχθηκαν καθηγητές.
Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι ο μέσος άνθρωπος στον δυτικό κόσμο καταναλώνει ήδη από μισό έως ένα κιλό έντομα τον χρόνο, χωρίς να το γνωρίζει, μέσω άλλων τροφίμων. Ενδεικτικό παράδειγμα αντιδραστικής άγνοιας αποτέλεσαν πρόσφατες αναρτήσεις σχετικά με τη βιομηχανία «Βιολάντα», με υπόνοιες ακόμη και για εμπρησμό, επειδή αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει άλευρα εντόμων, οι οποίες συγκέντρωσαν χιλιάδες like και υποστηρικτικά σχόλια.
Λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε πρωτεΐνη και των πολλαπλών χρήσεών τους, τα εδώδιμα έντομα συγκεντρώνουν έντονο ενδιαφέρον από την ερευνητική και ακαδημαϊκή κοινότητα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, περίπου 400 πανεπιστήμια ασχολούνται με το αντικείμενο, ενώ εκατοντάδες εταιρείες παράγουν ήδη ζωοτροφές, καλλυντικά και άλλα προϊόντα, με τζίρους εκατομμυρίων ευρώ.