Κάποιοι εγκέφαλοι δείχνουν σημάδια Αλτσχάιμερ, αλλά δεν εμφανίζουν άνοια. Η Ελληνίδα νευροεπιστήμονας Ευγενία Σάλτα ερευνά αυτό το εντυπωσιακό «μυστικό» ανθεκτικότητας που μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους στη θεραπεία της νόσου.
Υπάρχουν άνθρωποι των οποίων ο εγκέφαλος φέρει τα βιολογικά «ίχνη» της νόσου Αλτσχάιμερ, όμως οι ίδιοι παραμένουν πνευματικά διαυγείς, χωρίς εμφανή απώλεια μνήμης ή σημάδια άνοιας.
Είναι σαν ο εγκέφαλός τους να έχει βρει έναν τρόπο να αντιστέκεται στη φθορά, συνεχίζοντας να λειτουργεί παρά τις βλάβες που συνήθως συνδέονται με τη νόσο.
Μια νέα μελέτη από το Netherlands Institute for Neuroscience, με επικεφαλής την Ελληνίδα ερευνήτρια Ευγενία Σάλτα, επιχειρεί να φωτίσει αυτό το μεγάλο επιστημονικό αίνιγμα.
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκονται σπάνια εγκεφαλικά κύτταρα, τα λεγόμενα ανώριμα νευρικά κύτταρα, τα οποία φαίνεται πως μπορεί να παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανθεκτικότητα του εγκεφάλου.
Το μυστήριο της ανθεκτικότητας στον εγκέφαλο
Ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα στην έρευνα για το Αλτσχάιμερ είναι γιατί η νόσος δεν επηρεάζει όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο.
Σε αρκετούς ασθενείς, η εξέλιξη της νόσου συνοδεύεται από απώλεια μνήμης, γνωστική έκπτωση και άνοια. Υπάρχουν όμως και άνθρωποι που, παρότι ο εγκέφαλός τους παρουσιάζει παθολογία Αλτσχάιμερ, δεν εμφανίζουν τα αναμενόμενα συμπτώματα.
«Περίπου το 30% των ηλικιωμένων που αναπτύσσουν νόσο Αλτσχάιμερ δεν εμφανίζουν ποτέ τα συμπτώματά της», αναφέρει η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Ευγενία Σάλτα, σύμφωνα με το Science Daily.
Η κατανόηση του μηχανισμού που προστατεύει αυτούς τους ανθρώπους θα μπορούσε στο μέλλον να οδηγήσει σε νέους τρόπους αντιμετώπισης ή ακόμη και πρόληψης της άνοιας.
Όπως σημειώνει η ίδια: «Αν κατανοήσουμε τι προστατεύει αυτούς τους εγκεφάλους, αυτό θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε νέες θεραπευτικές στρατηγικές».
Τι ρόλο παίζει η νευρογένεση
Μία από τις θεωρίες που έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων είναι ότι οι ανθεκτικοί εγκέφαλοι ίσως έχουν καλύτερη ικανότητα αυτοεπιδιόρθωσης.
Η ιδέα αυτή συνδέεται με τη νευρογένεση των ενηλίκων, δηλαδή τη διαδικασία μέσω της οποίας δημιουργούνται νέοι νευρώνες στον ενήλικο εγκέφαλο.
Αν και η νευρογένεση στους ενήλικες έχει αποδειχθεί σε πολλά ζωικά είδη, παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης το αν και σε ποιο βαθμό συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Για να εξετάσουν το ζήτημα, η Ευγενία Σάλτα και οι συνεργάτες της μελέτησαν εγκεφαλικό ιστό από την Netherlands Brain Bank. Τα δείγματα προέρχονταν από υγιή άτομα, από ανθρώπους με νόσο Αλτσχάιμερ, αλλά και από άτομα που είχαν παθολογία Αλτσχάιμερ στον εγκέφαλο, χωρίς όμως να έχουν εμφανίσει ποτέ άνοια.
Οι ερευνητές εστίασαν σε μια μικρή περιοχή στο κέντρο μνήμης του εγκεφάλου, ένα από τα λίγα σημεία όπου εκτιμάται ότι μπορεί ακόμη να αναπτύσσονται νέοι νευρώνες.
«Αυτά τα κύτταρα είναι εξαιρετικά σπάνια, οπότε χρειάστηκε να αναπτύξουμε νέους τρόπους για να τα εντοπίσουμε», αναφέρει η Salta. «Εστιάσαμε πραγματικά στο ακριβές σημείο όπου περιμέναμε να βρίσκονται».
Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε επίσης νέες αναλυτικές μεθόδους, ειδικά προσαρμοσμένες για ανθρώπινο ιστό, ώστε να περιοριστεί η εξάρτηση από συμπεράσματα που βασίζονται κυρίως σε μελέτες σε ζώα.
Οι σπάνιοι ανώριμοι νευρώνες που εντόπισαν οι ερευνητές
Οι ερευνητές εντόπισαν τα κύτταρα που αναζητούσαν: τους ανώριμους νευρώνες, κύτταρα που μοιάζουν με νεαρούς νευρώνες οι οποίοι δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως.
«Ακόμη και σε μέση ηλικία άνω των 80 ετών, εξακολουθήσαμε να βρίσκουμε αυτούς τους ανώριμους νευρώνες σε όλες τις ομάδες», αναφέρει η Σάλτα.
Το εύρημα αυτό επιβεβαίωσε ότι τα συγκεκριμένα ασυνήθιστα κύτταρα παραμένουν παρόντα ακόμη και σε πολύ ηλικιωμένους εγκεφάλους.
Ωστόσο, η μεγάλη έκπληξη για τους επιστήμονες δεν ήταν ο αριθμός τους. Τα άτομα με ανθεκτικούς εγκεφάλους δεν είχαν πολύ περισσότερους ανώριμους νευρώνες σε σχέση με εκείνα που είχαν νόσο Αλτσχάιμερ.
Η βασική διαφορά φάνηκε να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονταν αυτά τα κύτταρα.
«Στα ανθεκτικά άτομα, αυτά τα κύτταρα φαίνεται να ενεργοποιούν μηχανισμούς που τα βοηθούν να επιβιώνουν και να αντιμετωπίζουν τη βλάβη», σημειώνει η Σάλτα σύμφωνα πάντα με το Science Daily. «Βλέπουμε επίσης χαμηλότερα σήματα που σχετίζονται με φλεγμονή και κυτταρικό θάνατο».
Δεν αντικαθιστούν απλώς χαμένους νευρώνες
Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι ανώριμοι νευρώνες ίσως δεν λειτουργούν μόνο ως «αντικαταστάτες» κυττάρων που χάνονται λόγω της νόσου.
Είναι πιθανό να έχουν έναν πιο σύνθετο ρόλο, υποστηρίζοντας το περιβάλλον του εγκεφαλικού ιστού και βοηθώντας τον εγκέφαλο να διατηρεί τη λειτουργικότητά του.
«Ίσως να μην πρόκειται μόνο για την αντικατάσταση χαμένων νευρώνων», εξηγεί η Σάλτα. «Μπορεί αυτά τα κύτταρα να υποστηρίζουν τον περιβάλλοντα ιστό και να βοηθούν τον εγκέφαλο να παραμένει λειτουργικός και “νεανικός”. Ίσως λειτουργούν σαν ένα είδος λιπάσματος σε έναν κήπο που έχει αρχίσει να καταρρέει».
Η εικόνα αυτή δείχνει έναν πιθανό μηχανισμό προστασίας, ο οποίος δεν σταματά απαραίτητα την παθολογία του Αλτσχάιμερ, αλλά ίσως βοηθά τον εγκέφαλο να αντέχει καλύτερα τις συνέπειές της.
Ένα μόνο κομμάτι του μεγάλου παζλ
Παρά τη σημασία των ευρημάτων, η Ελληνίδα επιστήμονας κρατά χαμηλούς τόνους και επισημαίνει ότι οι ιδέες αυτές παραμένουν ακόμη υποθέσεις.
Η μελέτη βασίστηκε σε δωρηθέντα εγκεφαλικό ιστό, γεγονός που σημαίνει ότι οι ερευνητές δεν μπορούν να παρακολουθήσουν άμεσα τη λειτουργία αυτών των κυττάρων σε ζωντανούς εγκεφάλους.
«Υποθέτουμε τη λειτουργία των κυττάρων με βάση τα δεδομένα, αλλά δεν μπορούμε να την επιβεβαιώσουμε σε αυτόν τον τύπο μελέτης», εξηγεί.
Η ίδια τονίζει ακόμη ότι η ανθεκτικότητα απέναντι στο Αλτσχάιμερ δεν μπορεί να εξηγηθεί από έναν μόνο παράγοντα.
«Αυτό είναι ένα κομμάτι ενός πολύ μεγάλου παζλ», καταλήγει. «Δεν θα υπάρξει ποτέ μόνο ένας παράγοντας που να εξηγεί την ανθεκτικότητα».
Νέα κατεύθυνση στην έρευνα για το Αλτσχάιμερ
Τα επόμενα βήματα της έρευνας θα επικεντρωθούν στο πώς οι ανώριμοι νευρώνες επικοινωνούν με άλλα εγκεφαλικά κύτταρα και αν αυτές οι αλληλεπιδράσεις μπορούν να βοηθούν στη διατήρηση της μνήμης και της γνωστικής λειτουργίας.
Η μελέτη δεν εξηγεί ακόμη γιατί τα κύτταρα αυτά συμπεριφέρονται διαφορετικά στους ανθεκτικούς ανθρώπους σε σχέση με όσους εμφανίζουν άνοια. Ωστόσο, δείχνει μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες προσεγγίζουν το Αλτσχάιμερ.
Αντί να εξετάζουν μόνο το πώς η νόσος καταστρέφει τον εγκέφαλο, στρέφονται πλέον όλο και περισσότερο στο γιατί ορισμένοι εγκέφαλοι μπορούν να αντέξουν αυτή τη βλάβη.
«Η γνωστική ανθεκτικότητα είναι εξαιρετικά συναρπαστική», υπογραμμίζει η Σάλτα. «Αν κατανοήσουμε τι προστατεύει αυτούς τους εγκεφάλους, αυτό θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε νέες θεραπευτικές στρατηγικές».