Ο Άγιος Φώτιος ο Μέγας αποτελεί μία από τις πιο φωτεινές μορφές της Ορθοδοξίας και των γραμμάτων, έναν πνευματικό ηγέτη που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Εκκλησία και στον πολιτισμό. Η μνήμη του τιμάται σήμερα, 6 Φεβρουαρίου, με ιδιαίτερη λαμπρότητα από τον ορθόδοξο κόσμο.
Σήμερα, 6 Φεβρουαρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία στρέφει το βλέμμα της σε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της βυζαντινής ιστορίας. Ο Άγιος Φώτιος ο Μέγας, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, δεν υπήρξε απλώς ένας εκκλησιαστικός αξιωματούχος, αλλά ένας οικουμενικός διδάσκαλος με τεράστια πνευματική εμβέλεια. Το έργο και η δράση του αποτέλεσαν βασικό πυλώνα της πνευματικής αναγέννησης του 9ου αιώνα.
Γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη, σε οικογένεια ευσεβή και εύπορη που δοκιμάστηκε έντονα κατά την περίοδο της Εικονομαχίας, ο Φώτιος ξεχώρισε από νωρίς για τη σπάνια μόρφωσή του. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των συγχρόνων του, είχε κατακτήσει σε βάθος σχεδόν κάθε γνωστικό αντικείμενο της εποχής: φιλοσοφία, ρητορική, γραμματική, θεολογία. Ήταν ένας άνθρωπος με πολυδιάστατο πνεύμα, ένας αληθινός εργάτης των γραμμάτων.
Η άνοδος στον πατριαρχικό θρόνο και οι δύσκολες ισορροπίες
Η εκλογή του στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης το 858 μ.Χ. πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη περίοδο. Μέσα σε έξι μόλις ημέρες έλαβε όλους τους βαθμούς της ιεροσύνης, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις αλλά και έντονες πολιτικές και εκκλησιαστικές συγκρούσεις. Παρ’ όλα αυτά, η πατριαρχία του Φωτίου σηματοδότησε την ουσιαστική πνευματική θωράκιση της Ανατολικής Εκκλησίας.
Ο Άγιος Φώτιος στάθηκε με αποφασιστικότητα απέναντι στις αυξανόμενες αξιώσεις της Ρώμης, υπερασπιζόμενος την αυτονομία του Πατριαρχείου και τη δογματική καθαρότητα της Ορθοδοξίας. Με την περίφημη Εγκύκλιο Επιστολή του το 867, ανέλυσε τις θεολογικές παρεκκλίσεις της Δυτικής Εκκλησίας, με κορυφαίο ζήτημα το Filioque, θέτοντας σταθερά θεμέλια για τη θεολογική ταυτότητα της Ορθοδοξίας όπως τη γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.
Η «Μυριόβιβλος» και η σωτηρία της αρχαίας γνώσης
Ο εορτασμός του Αγίου Φωτίου
Πέρα από το θεολογικό του αποτύπωμα, ο Άγιος Φώτιος αναγνωρίζεται ως κορυφαίος εκπρόσωπος του βυζαντινού ανθρωπισμού. Το μνημειώδες έργο του, η «Μυριόβιβλος» ή αλλιώς Βιβλιοθήκη, αποτελεί ανεκτίμητο θησαυρό της παγκόσμιας γραμματείας. Σε αυτό, κατέγραψε περιλήψεις και κριτικές 279 αρχαίων έργων, πολλά από τα οποία θα είχαν χαθεί αν δεν είχαν περάσει από τη δική του πένα.
Με το έργο του αυτό, ο Φώτιος κατάφερε να ενώσει τον χριστιανισμό με την αρχαία ελληνική παιδεία, αποδεικνύοντας έμπρακτα ότι η πίστη και η γνώση όχι μόνο δεν συγκρούονται, αλλά μπορούν να συμπορεύονται. Γι’ αυτό και θεωρείται προστάτης των γραμμάτων και των βιβλιοθηκών, με ανεκτίμητη συμβολή στην πνευματική καλλιέργεια του Βυζαντίου.
Ο ιεραπόστολος των εθνών και το άνοιγμα στους Σλάβους
Καθοριστικό κομμάτι της δράσης του Μεγάλου Φωτίου υπήρξε και το ιεραποστολικό του όραμα. Αντιλαμβανόμενος τη σημασία της διάδοσης του Ευαγγελίου, οργάνωσε και στήριξε την αποστολή των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου προς τους σλαβικούς λαούς.
Υπό τη δική του καθοδήγηση, οι δύο αδελφοί δημιούργησαν το σλαβικό αλφάβητο και μετέφρασαν τις Αγίες Γραφές, φέρνοντας ολόκληρους λαούς σε επαφή με τον χριστιανισμό. Η πρωτοβουλία αυτή είχε όχι μόνο θρησκευτικό, αλλά και βαθύ πολιτισμικό χαρακτήρα, εντάσσοντας τους Σλάβους στον βυζαντινό κόσμο και δημιουργώντας δεσμούς που διατηρούνται έως σήμερα.
Ο προστάτης της ιεράς συνόδου και η σημερινή τιμή
Στην Ελλάδα, ο Άγιος Φώτιος τιμάται ως επίσημος προστάτης της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι τυχαίος, καθώς υπήρξε ο μεγάλος κανονιολόγος που ενίσχυσε τη συνοδικότητα και έθεσε στέρεες βάσεις στη διοικητική οργάνωση της Εκκλησίας.
Σήμερα, στην Ιερά Μονή Πεντέλης αλλά και σε κάθε γωνιά της χώρας, τελούνται πανηγυρικές ακολουθίες προς τιμήν του. Ο Άγιος Φώτιος προβάλλεται ως το ιδανικό πρότυπο ηγέτη: ταπεινός, βαθιά μορφωμένος και απόλυτα αφοσιωμένος στην αλήθεια. Το παράδειγμά του θυμίζει διαχρονικά ότι η αληθινή σοφία αποκτά αξία μόνο όταν τίθεται στην υπηρεσία του Θεού και του ανθρώπου.