Σημαντικές ανατροπές στη σύνταξη διαθηκών, στη διανομή των κληρονομιών και στην ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος προβλέπει το νέο κληρονομικό δίκαιο, το οποίο αναμένεται να εφαρμοστεί από τον Σεπτέμβριο του 2026.
Οι αλλαγές επηρεάζουν όσους επιθυμούν να ρυθμίσουν την περιουσία τους μέσω διαθήκης, αλλά και τους συγγενείς ή συντρόφους που καλούνται να διαχειριστούν μια κληρονομιά. Μεταξύ άλλων, απλοποιείται η δημόσια διαθήκη, αλλάζουν οι προϋποθέσεις της μυστικής διαθήκης και ενισχύεται η προστασία απέναντι στις κληρονομικές οφειλές.
Παράλληλα, αναδιαμορφώνονται τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου, των ανθρώπων που έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, των συντρόφων που βρίσκονται σε ελεύθερη συμβίωση.
Σύμφωνα με το MEGA, το νέο νομοθετικό πλαίσιο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών αφορά επίσης τις κοινωφελείς περιουσίες, τα ιδρύματα, τις σχολάζουσες κληρονομίες και τις δωρεές προς το Δημόσιο.
Πώς αλλάζει η σύνταξη των διαθηκών
Με το νέο πλαίσιο απλοποιείται η διαδικασία για τη σύνταξη δημόσιας διαθήκης, ενώ στη μυστική διαθήκη καθιερώνεται η υποχρεωτική παρουσία δύο μαρτύρων.
Παράλληλα, προβλέπεται ειδική διαδικασία για ανθρώπους με σοβαρή αναπηρία λόγου, ώστε να μπορούν να εκφράζουν με ασφαλή και νομικά κατοχυρωμένο τρόπο την τελευταία τους βούληση.
Οι ιδιόγραφες διαθήκες θα εξακολουθήσουν να αναγνωρίζονται. Ωστόσο, θα υπόκεινται σε αυστηρότερο έλεγχο, με στόχο να περιοριστούν οι περιπτώσεις πλαστογραφίας, αλλοίωσης ή αμφισβήτησης της γνησιότητάς τους.
Δικαίωμα σύνταξης διαθήκης αναμένεται να αποκτήσουν και όσοι έχουν συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας τους, υπό τις προϋποθέσεις που θα προβλέπει το νέο νομοθετικό πλαίσιο.
Περιορισμοί σε διαθήκες υπέρ προσωπικού ιδρυμάτων
Ειδικές δικλίδες ασφαλείας θεσπίζονται για τις διαθήκες που ευνοούν εργαζομένους νοσοκομείων, οίκων ευγηρίας και άλλων μονάδων περίθαλψης ή φιλοξενίας.
Οι περιορισμοί αφορούν περιπτώσεις στις οποίες ο διαθέτης νοσηλεύεται ή φιλοξενείται στο συγκεκριμένο ίδρυμα και αφήνει μέρος ή το σύνολο της περιουσίας του σε ανθρώπους που εργάζονται εκεί.
Στόχος της αλλαγής είναι να προστατευθούν ευάλωτα πρόσωπα από πιθανές πιέσεις ή επιρροές και να περιοριστούν οι δικαστικές διαμάχες σχετικά με το εάν η διαθήκη αποτύπωνε την πραγματική και ελεύθερη βούληση του διαθέτη.
Τι αλλάζει όταν δεν υπάρχει διαθήκη
Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται στην εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή, δηλαδή στις περιπτώσεις κατά τις οποίες κάποιος πεθαίνει χωρίς να έχει αφήσει έγκυρη διαθήκη.
Όταν υπάρχει ένα παιδί, το ποσοστό της κληρονομιάς που θα λαμβάνει ο επιζών σύζυγος αυξάνεται στο ένα τρίτο. Εφόσον υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το μερίδιο του συζύγου θα παραμένει στο ένα τέταρτο.
Εάν δεν υπάρχουν παιδιά, ο επιζών σύζυγος θα αποκτά το σύνολο της περιουσίας, προηγούμενος των γονέων και των υπόλοιπων συγγενών του θανόντος.
Αντίστοιχη μεταχείριση προβλέπεται και για τα ζευγάρια που έχουν υπογράψει σύμφωνο συμβίωσης, ενισχύοντας τη νομική εξομοίωσή τους με τους έγγαμους.
Κληρονομικό δικαίωμα και στην ελεύθερη συμβίωση
Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες αφορά τους συντρόφους που ζουν μαζί χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.
Το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, κληρονομικό δικαίωμα στον επιζώντα σύντροφο, εφόσον αποδεικνύεται ότι η κοινή ζωή του ζευγαριού διήρκεσε περισσότερο από τρία χρόνια.
Για την εφαρμογή της ρύθμισης θα πρέπει να αποδεικνύεται η σταθερότητα και η διάρκεια της σχέσης, σύμφωνα με τα κριτήρια που θα καθοριστούν.
Η αλλαγή επιχειρεί να προσαρμόσει το κληρονομικό δίκαιο στις σύγχρονες μορφές οικογένειας και συμβίωσης, καλύπτοντας ανθρώπους οι οποίοι μέχρι σήμερα μπορούσαν να μείνουν χωρίς κανένα κληρονομικό δικαίωμα.
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική απαίτηση
Αλλαγή προβλέπεται και στον τρόπο με τον οποίο θα αποδίδεται η νόμιμη μοίρα στους προστατευόμενους κληρονόμους.
Μέχρι σήμερα η απόκτηση ποσοστού σε ένα ακίνητο μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία συγκυριότητας, ακόμη και όταν η συγκεκριμένη λύση δημιουργούσε πρακτικές δυσκολίες ή συγκρούσεις μεταξύ των κληρονόμων.
Με το νέο καθεστώς, ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας δεν θα είναι υποχρεωτικό να καθίσταται συγκύριος στο ακίνητο. Θα μπορεί αντίθετα να διεκδικεί σε χρήματα την αξία που αντιστοιχεί στο μερίδιό του.
Με αυτόν τον τρόπο, η νόμιμη μοίρα αποκτά ουσιαστικά τη μορφή χρηματικής απαίτησης, περιορίζοντας τον κατακερματισμό των ακινήτων και τις διαφωνίες σχετικά με τη χρήση ή την αξιοποίησή τους.
Προστασία της προσωπικής περιουσίας από τα χρέη
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αλλαγή που αφορά τις κληρονομιές οι οποίες συνοδεύονται από σημαντικές οφειλές.
Το νέο πλαίσιο ενισχύει την προστασία των κληρονόμων, ώστε τα χρέη του θανόντος να μην απειλούν αυτομάτως τη δική τους προσωπική περιουσία.
Ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται με τα προσωπικά του περιουσιακά στοιχεία για τις οφειλές της κληρονομιάς. Η ευθύνη του θα συνδέεται με την κληρονομιαία περιουσία, εκτός εάν επιλέξει να αναλάβει την ελεύθερη διαχείρισή της.
Η ρύθμιση αποσκοπεί στο να αποτρέψει περιπτώσεις κατά τις οποίες οι κληρονόμοι βρίσκονται αντιμέτωποι με άγνωστα ή υπέρογκα χρέη, τα οποία υπερβαίνουν σημαντικά την πραγματική αξία όσων κληρονόμησαν.
Δικηγόρος θα μπορεί να αναλαμβάνει την εκκαθάριση
Νέα διαδικασία προβλέπεται και για την εκκαθάριση μιας κληρονομιάς. Για τον σκοπό αυτό θα μπορεί να διορίζεται δικηγόρος ως εκκαθαριστής.
Ο δικηγόρος θα επιλέγεται από ειδικό κατάλογο, ο οποίος θα τηρείται από το αρμόδιο δικαστήριο. Έργο του θα είναι η καταγραφή της περιουσίας και των υποχρεώσεων, η ικανοποίηση των πιστωτών και η απόδοση του υπολοίπου στους δικαιούχους.
Η διαδικασία αναμένεται να προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και ταχύτερη διεκπεραίωση, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν πολλά περιουσιακά στοιχεία, οφειλές ή διαφωνίες μεταξύ των κληρονόμων.
Εκτός των τάξεων κληρονόμων προπαππούδες και προγιαγιάδες
Με το νέο καθεστώς, οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες παύουν να περιλαμβάνονται στις τάξεις των εξ αδιαθέτου κληρονόμων.
Η αλλαγή αναδιαμορφώνει τη σειρά με την οποία καλούνται οι συγγενείς στην κληρονομική διαδοχή, ενώ παράλληλα ενισχύεται η θέση του επιζώντος συζύγου ή συντρόφου.
Οι νέες προβλέψεις φιλοδοξούν να περιορίσουν τις περιπτώσεις στις οποίες μια περιουσία καταλήγει κατακερματισμένη μεταξύ πολλών μακρινών συγγενών, προκαλώντας πολυετείς δικαστικές και διαχειριστικές εκκρεμότητες.
Διευρύνεται η προστασία της οικογενειακής κατοικίας
Το νέο κληρονομικό πλαίσιο επεκτείνει και την προστασία της οικογενειακής στέγης.
Σε περίπτωση θανάτου του μισθωτή, η σχετική προστασία θα καλύπτει και τον σύντροφο με τον οποίο είχε συνάψει σύμφωνο συμβίωσης, ώστε να μην κινδυνεύει να χάσει άμεσα την κατοικία του.
Συνολικά, οι αλλαγές επιχειρούν να εκσυγχρονίσουν το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο και να το προσαρμόσουν στις σημερινές κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες.
Παράλληλα, στοχεύουν στη μείωση των δικαστικών διαφορών, στην απλούστευση των διαθηκών και στην προστασία των κληρονόμων από χρέη που μπορεί να μετατρέψουν μια κληρονομιά σε σοβαρή οικονομική επιβάρυνση.