Το ερώτημα για το αν μπορεί κανείς να κοινωνήσει το βράδυ της Ανάστασης χωρίς νηστεία και εξομολόγηση απασχολεί πολλούς πιστούς κάθε χρόνο. Η απάντηση δεν δίνεται με πρόχειρες ερμηνείες, αλλά μέσα από το πραγματικό νόημα του Κατηχητικού λόγου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, όπως ακούγεται στην Αναστάσιμη Λειτουργία.
Πολλοί αδελφοί μας θεωρούν ότι μπορούν να προσέλθουν στη Θεία Κοινωνία το βράδυ της Ανάστασης χωρίς να έχει προηγηθεί νηστεία και εξομολόγηση.
Αυτή η αντίληψη γεννιέται συνήθως από μια λανθασμένη κατανόηση του Κατηχητικού λόγου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, τον οποίο ακούμε μέσα στη μεγάλη χαρά της Αναστάσιμης ακολουθίας.
Τι πραγματικά λέει ο Κατηχητικός λόγος
Ας δούμε την ερμηνεία του:
Εἴ τις εὐσεβής καί φιλόθεος, ἀπολαυέτω τῆς καλῆς ταύτης καί λαμπρᾶς πανηγύρεως.
Όποιος είναι ευσεβής και αγαπά αληθινά τον Θεό, με όλη του την ψυχή, την καρδιά, τη δύναμη και τη διάνοια, αυτός ας χαρεί και ας απολαύσει τη φωτεινή και πανευφρόσυνη εορτή του Πάσχα.
Εἴ τις δοῦλος εὐγνώμων, εἰσελθέτω χαίρων εἰς τήν χαράν τοῦ Κυρίου.
Όποιος είναι πιστός δούλος του Θεού, όποιος χριστιανός έχει επίγνωση της αμαρτωλότητάς του και καλή διάθεση μετανοίας, ας μπει με χαρά στη θεία ευφροσύνη του Κυρίου, στο Δείπνο που προσφέρει ο Αναστημένος Χριστός.
Εἴ τις ἔκαμε νηστεύων, ἀπολαυέτω νῦν τό δηνάριον.
Όποιος κοπίασε με τη νηστεία, και σωστά έπραξε, ας λάβει τώρα την πνευματική αμοιβή του, που δεν είναι άλλη από τη συμμετοχή στο ουράνιο αυτό Μυστικό Δείπνο, δηλαδή στη θεία και ιερή Κοινωνία.
Εἴ τις ἀπό τῆς πρώτης ὥρας εἰργάσατο, δεχέσθω σήμερον τό δίκαιον ὄφλημα.
Η πρώτη ώρα, με βάση τη βυζαντινή μέτρηση, είναι η έκτη πρωινή. Όποιος λοιπόν από πολύ νωρίς, δηλαδή από την αρχή της ζωής του, στάθηκε κοντά στον Χριστό και τον υπηρέτησε ως πιστός δούλος, ας δεχθεί σήμερα τη δίκαιη ουράνια αμοιβή του.
Εἴ τις μετά τήν τρίτην ἧλθεν, εὐχαρίστως ἑορτασάτω.
Όποιος ήρθε στην πίστη και στη μετάνοια αργότερα, στην ώρα της νεότητάς του, ας γιορτάσει και αυτός με ευγνωμοσύνη τη σωτήρια εορτή της Αναστάσεως.
Εἴ τις μετά τήν ἕκτην ἔφθασε, μηδέν ἀμφιβαλλέτω· καί γάρ οὐδέν ζημιοῦται.
Όποιος έφτασε στην πίστη σε πιο ώριμη ηλικία, κοντά στα σαράντα ή στα πενήντα, ας μη διστάζει καθόλου. Ο Χριστός θα τον δεχθεί. Και αφού τον δεχθεί, δεν θα τον αφήσει χωρίς έλεος, αλλά θα τον ανταμείψει.
Εἰ τις ὑστέρησεν εἰς τήν ἐνάτην, προσελθέτω μηδέν ἐνδοιάζων.
Όποιος καθυστέρησε ακόμη περισσότερο και πλησίασε τον Θεό στα γηρατειά του, ας προσέλθει χωρίς φόβο και δισταγμό. Και αυτός θα αξιωθεί της θείας δωρεάς. Και αυτός θα γευτεί την πλούσια τράπεζα που προσφέρεται δωρεάν. Και την επίγεια τράπεζα του Μυστικού Δείπνου, αλλά και την ουράνια τράπεζα της Βασιλείας του Θεού. Γι’ αυτό χρειάζεται να επιμένουμε με αγάπη στους ηλικιωμένους γονείς και παππούδες μας να μετανοήσουν, να εξομολογηθούν, να κοινωνήσουν. Να τους το λέμε καθαρά: έρχεται μαμά, μπαμπά, παππού, γιαγιά, ο θάνατος, είναι καιρός, μπορείς και τώρα να μετανοήσεις, να εξομολογηθείς, να κοινωνήσεις.
Και «Εἴ τις», λέει, «εἰς μόνην ἔφθασε τήν ἐνδεκάτην, μή φοβηθῆ» και αυτός «τήν βραδύτητα».
Όποιος πλησίασε στην πίστη σχεδόν στο τέλος της ζωής του, ας μη φοβάται ότι άργησε. Ο Θεός δέχεται και εκείνον. Έχουμε δει ανθρώπους την ύστατη στιγμή να κοινωνούν, να δακρύζουν σιωπηλά με συντριβή ψυχής, και αυτά τα δάκρυα της μετάνοιας να γίνονται δεκτά από τον Θεό. Αυτά τα βλέπει ο ουρανός, αυτά τα γνωρίζει ο Θεός, που είναι γεμάτος ευσπλαχνία, αγάπη και καλοσύνη που δεν χωρά ο ανθρώπινος νους.
Η μετάνοια είναι η ουσία
Φιλόστοργος γάρ ὤν ὁ Δεσπότης, δέχεται τόν ἔσχατον, καθάπερ καί τόν πρῶτον. Ἀναπαύει τόν τῆς ἑνδεκάτης, ὡς τόν ἐργασάμενον ἀπό τῆς πρώτης.
Ο Κύριος, επειδή είναι στοργικός και πλούσιος σε έλεος, δέχεται τον τελευταίο όπως και τον πρώτο. Αναπαύει εκείνον που ήρθε στην ενδέκατη ώρα όπως και εκείνον που εργάστηκε από την πρώτη. Θυμόμαστε την παραβολή με τους εργάτες του αμπελώνα. Άλλους τους κάλεσε από το πρωί, άλλους αργότερα, στην τρίτη, στην έκτη, στην ενάτη, στην ενδεκάτη ώρα. Ο πρώτος νόμιζε ότι, επειδή σήκωσε περισσότερο κόπο, θα λάβει περισσότερα. Όμως ο Παράδεισος δεν μοιράζεται με ανθρώπινα μέτρα. Είναι δωρεά του Θεού για όλους όσοι μετανοούν αληθινά. Ο ληστής πάνω στον Σταυρό είπε, «μνήσθητί μου Κύριε όταν έλθεις εν τη Βασιλεία σου», με αληθινή επίγνωση, με μετάνοια και με ομολογία πίστεως, και έγινε ο πρώτος πολίτης της Βασιλείας των Ουρανών. Ένας άνθρωπος βαρύς στην αμαρτία μπήκε πρώτος στον Παράδεισο. Αρκεί να υπάρχει μετάνοια. Έτσι ο Θεός χαρίζει ανάπαυση και ειρήνη και σε εκείνον που ήρθε στο τέλος αλλά και σε εκείνον που τον ακολούθησε από μικρό παιδί.
Καί τόν ὕστερον ἐλεεῖ καί τόν πρῶτον θεραπεύει. Κἀκείνω δίδωσι καί τούτω χαρίζεται.
Εκείνον που ήρθε αργά τον ελεεί, αλλά και εκείνον που στάθηκε από την αρχή κοντά του τον περιποιείται και τον στεφανώνει. Στον έναν δίνει, στον άλλον χαρίζει, και στους δύο προσφέρει τις ίδιες δωρεές της σωτηρίας. Ένας είναι ο Παράδεισος.
Καί τά ἔργα δέχεται καί τήν γνώμην ἀσπάζεται. Καί τήν πρᾶξιν τιμᾶ καί τήν πρόθεσιν ἐπαινεῖ.
Ο Θεός δέχεται τα έργα της αρετής, αλλά αγκαλιάζει και την καλή πρόθεση. Τιμά την πράξη, αλλά επαινεί και τη διάθεση για επιστροφή. Βλέπει την καλή προαίρεση, φωτίζει τον άνθρωπο και τον οδηγεί ώστε η πρόθεση της μετάνοιας να γίνει πράξη, ακόμη και την τελευταία στιγμή, για να σωθεί.
Οὐκοῦν εἰσέλθετε πάντες εἰς τήν χαράν τοῦ Κυρίου ἡμῶν· και πρῶτοι καί δεύτεροι, τόν μισθόν ἀπολαύετε.
Άρα όλοι καλούνται να μπουν στη χαρά του Κυρίου. Και όσοι ήρθαν πρώτοι, από μικρή ηλικία, και όσοι ήρθαν αργότερα, όλοι θα λάβουν τον μισθό που χαρίζει ο Θεός.
Τι σημαίνει το «νηστεύσαντες και μή νηστεύσαντες»
Πλούσιοι κάι πένητες, μετ’ ἀλλήλων χορεύσατε. Ἐγκρατεῖς καί ράθυμοι, τήν ἡμέραν τιμήσατε. Νηστεύσαντες καί μή νηστεύσαντες, εὐφράνθητε σήμερον.
Ας σταθούμε λίγο εδώ. Ο Άγιος λέει πως και οι πλούσιοι και οι φτωχοί πρέπει μαζί να χαρούν για την Ανάσταση. Και όσοι έδειξαν εγκράτεια και όσοι φάνηκαν πιο αδύναμοι στον αγώνα, όλοι να τιμήσουν τη μεγάλη αυτή ημέρα. Όσοι νήστεψαν και όσοι δεν μπόρεσαν να νηστέψουν, για λόγους υγείας, ηλικίας ή πραγματικής αδυναμίας, όλοι καλούνται να χαρούν.
Όμως αυτό δεν σημαίνει αδιαφορία, ούτε δίνει άδεια για ασυνείδητη ζωή και πρόχειρη προσέλευση στη Θεία Κοινωνία. Δεν σημαίνει ότι κάποιος μπορεί να τρώει αδιάκριτα μέχρι και τη Μεγάλη Παρασκευή και ύστερα να θεωρεί αυτονόητη τη συμμετοχή του στα Άχραντα Μυστήρια το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου. Εδώ γίνεται λόγος και για τη νηστεία τη συνειδητή, για την πνευματική στάση, για την προετοιμασία του ανθρώπου. Αυτό χρειάζεται προσοχή.
Ἡ τράπεζα γέμει, τρυφήσατε πάντες.
Η τράπεζα είναι γεμάτη από τα τίμια Δώρα. «Πίετε εξ αυτού πάντες», φωνάζει η Εκκλησία. Όλοι καλούνται, αλλά όλοι καλούνται να ετοιμαστούν ώστε να κοινωνούν όπως πρέπει των Αχράντων Μυστηρίων.
Ὁ μόσχος πολύς, μηδείς ἐξέλθη πεινῶν.
Ο Χριστός, που θυσιάστηκε για τις αμαρτίες του κόσμου, είναι ο αμνός, το σφαγμένο αρνίο, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου. Κανείς λοιπόν δεν πρέπει να φεύγει πεινασμένος από τον ναό, χωρίς να χορταίνει από το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου. Αλλά αυτός ο χορτασμός είναι πνευματικός. Είναι η εσωτερική πληρότητα που νιώθει ο άνθρωπος όταν κοινωνεί με προετοιμασία και επίγνωση. Και όταν βγει από τον ναό, καλείται να μεταδώσει αυτή τη χάρη με τον λόγο, με τη συμπεριφορά, με το χαμόγελο, με τον τρόπο του.
Πάντες ἀπολαύσατε τοῦ συμποσίου τῆς πίστεως. Πάντες ἀπολαύσατε τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος.
Όλοι να απολαύσουν το πνευματικό αυτό συμπόσιο της πίστεως. Όλοι να γευτούν τον πλούτο της θείας αγαθότητας.
Η συγγνώμη περνά μέσα από το μυστήριο
Μηδείς θρηνείτω πενίαν· ἐφάνη γάρ ἡ κοινή βασιλεία.
Κανείς να μη θρηνεί για την πνευματική του φτώχεια, γιατί με την Ανάσταση του Χριστού φανερώθηκε η κοινή Βασιλεία, που προσφέρεται σε όλους. Ο άνθρωπος που έχει μέσα του τον Χριστό παύει να είναι φτωχός. Γίνεται πλούσιος σε χάρη και ελπίδα.
Μηδείς ὀδυρέσθω πταίσματα· συγγνώμην γάρ ἐκ τοῦ τάφου ἀνέτειλε.
Κανείς να μην απελπίζεται για τα σφάλματά του και για τις αμαρτίες του. Από τον τάφο ανέτειλε η συγγνώμη. Αυτή η συγγνώμη όμως δεν είναι κάτι αόριστο. Η συγγνώμη δίνεται μέσα στην Εκκλησία, μέσα στο πετραχήλι του πνευματικού, μέσα στο μυστήριο της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Εκεί ο άνθρωπος σκύβει το κεφάλι του και λαμβάνει τη λύση και τη συγχώρεση. «λελυμένος και συγκεχωρημένος, και εν τω νυν αιώνι και εν τω μέλλοντι». Αυτό είναι το νόημα της αναστάσιμης δωρεάς.
Γιατί δεν πρέπει να προσεγγίζουμε πρόχειρα τη Θεία Κοινωνία
Μηδείς φοβείσθω θάνατον· ἠλευθέρωσε γάρ ἡμᾶς ὁ τοῦ Σωτῆρος θάνατος.
Ποιος μπορεί πια να φοβάται τον θάνατο, όταν ο θάνατος του Σωτήρος μάς ελευθέρωσε; Η Ανάσταση καταργεί τη δύναμη του θανάτου. Με την πίστη στον Χριστό, ο άνθρωπος δεν τον βλέπει πια όπως πριν. «Εμοί το ζειν Χριστός και το αποθανείν κέρδος», λέει ο απόστολος Παύλος. Κι όμως, ο φόβος μένει μέσα μας. Γιατί; Επειδή είμαστε αμαρτωλοί και πολλές φορές δεν ξέρουμε ούτε σωστά να εξομολογηθούμε. Αντί να βλέπουμε τα δικά μας σφάλματα, βλέπουμε μόνο των άλλων. Μας φταίει ο ένας, μας φταίει ο άλλος, ποτέ εμείς. Κι όμως, η αλήθεια είναι μία: αμαρτωλοί είμαστε. Μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής μας θα ζητούμε το έλεος του Θεού. “Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με”, χωρίς τρόμο, αλλά με συντριβή και εμπιστοσύνη.
Ἔσβεσεν αὐτόν, ὑπ’ αὐτοῦ κατεχόμενος. Ἐσκύλευσε τόν Ἅδην ὁ κατελθών εἰς τόν Ἅδην.
Ο Κύριος, κατεβαίνοντας στον Άδη, τον νίκησε και του πήρε όλη του τη δύναμη.
Ἐπίκρανεν αὐτόν, γευσάμενον τῆς σαρκός αὐτοῦ.
Ο Άδης πικράθηκε όταν γεύτηκε τη θεανθρώπινη σάρκα του Κυρίου. Αυτό είχε προαναγγελθεί από τον προφήτη Ησαΐα:
«Ὁ Ἅδης, φησίν, ἐπικράνθη, συναντήσας σοι κάτω».
Ο Άδης πικράθηκε όταν σε συνάντησε, Χριστέ, στον χώρο του σκότους.
Ἐπικράνθη˙ καί γάρ κατηργήθη. Πικράθηκε διότι καταργήθηκε,
Ἐπικράνθη˙ καί γάρ ἐνεπαίχθη. Πικράθηκε διότι περιγελάστηκε.
Ἐπικράνθη˙ καί γάρ ἐνεκρώθη. Πικράθηκε διότι νεκρώθηκε, θανατώθηκε.
Ἐπικράνθη˙ καί γάρ καθηρέθη. Πικράθηκε διότι έχασε την εξουσία του.
Ἐπικράνθη˙ καί γάρ ἐδεσμεύθη. Πικράθηκε διότι ο ίδιος έγινε πλέον δεσμώτης.
Ἔλαβε σῶμα καί Θεῶ περιέτυχεν.
Πήρε σώμα, το σώμα του Χριστού, και βρέθηκε μπροστά στον ίδιο τον Θεό, γιατί ο Χριστός δεν είναι ένας απλός άνθρωπος, αλλά ο Θεάνθρωπος Κύριος.
Ἔλαβε γῆν καί συνήντησεν οὐρανῶ.
Πήρε γη, δηλαδή ανθρώπινο σώμα, και συνάντησε ουρανό, δηλαδή τη θεότητα.
Ἐλαβεν ὅπερ ἔβλεπεν καί πέπτωκεν, ὁθεν οὐκ ἔβλεπε.
Πήρε αυτό που φαινόταν, το ανθρώπινο, και έπεσε από εκείνο που δεν έβλεπε, δηλαδή από τη θεότητα του Χριστού.
Ποῦ σου, θάνατε, τό κέντρον; Πού σου, Ἅδη, τό νίκος;
Πού είναι τώρα, θάνατε, το κεντρί σου; Πού είναι, Άδη, η νίκη σου;
Ἀνέστη Χριστός, καί σὺ καταβέβλησαι. Αναστήθηκε ο Χριστός και εσύ νικήθηκες.
Ἀνέστη Χριστός καί πεπτώκασι δαίμονες.
Αναστήθηκε ο Χριστός και οι δαίμονες, που νόμισαν ότι θριάμβευσαν με την πτώση του ανθρώπου και συνεχίζουν να χαίρονται κάθε φορά που ο άνθρωπος βυθίζεται στην αμαρτία, νικιούνται από την Ανάσταση του Κυρίου.
Ἀνέστη Χριστός καί χαίρουσιν ἄγγελοι. Αναστήθηκε ο Χριστός και χαίρονται οι Άγγελοι.
Ἀνέστη Χριστός, καί ζωή πολιτεύεται. Αναστήθηκε ο Χριστός και η ζωή βασιλεύει.
Ἀνέστη Χριστός καί νεκρός οὐδείς ἐπί μνήματος. Αναστήθηκε ο Χριστός και κανείς δεν θα μείνει για πάντα στο μνήμα, γιατί όλοι θα αναστηθούν κατά τη Δευτέρα Παρουσία.
Χριστός γάρ ἐγερθείς ἐκ νεκρῶν ἀπαρχή τῶν κεκοιμημένων ἐγένετο. Με την Ανάστασή του ο Χριστός έγινε η αρχή της αναστάσεως όλων των κεκοιμημένων.
Αὐτῶ ἡ δόξα καί τό κράτος εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. Σ’ Αυτόν ανήκει η δόξα και η δύναμη στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν.
Η απάντηση στο ερώτημα
Μέσα από αυτή την ερμηνεία γίνεται φανερό ότι ο Κατηχητικός λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου δεν καταργεί τη νηστεία, ούτε παραμερίζει την εξομολόγηση, ούτε επιτρέπει μια πρόχειρη και απροετοίμαστη προσέλευση στη Θεία Κοινωνία.
Αντίθετα, τονίζει ότι η πόρτα της σωτηρίας είναι ανοιχτή για όλους, ακόμη και για εκείνον που έρχεται αργά, αρκεί να υπάρχει αληθινή μετάνοια, επίγνωση, εκκλησιαστική ζωή και σωστή προετοιμασία.
Άρα, όποιος διαβάσει προσεκτικά την ερμηνεία του Κατηχητικού λόγου, μπορεί να καταλάβει και την απάντηση: η Θεία Κοινωνία το βράδυ της Ανάστασης δεν είναι ζήτημα ευκολίας, αλλά μυστηρίου που απαιτεί προετοιμασία, νηστεία όπου είναι εφικτό, και εξομολόγηση όταν χρειάζεται, σύμφωνα με την πνευματική καθοδήγηση της Εκκλησίας.
Καλή Ανάσταση!!!
Ερμηνεία του Κατηχητικού λόγου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου από Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Καρέα
Πηγή: ekklisiaonline.gr