Η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως βρίσκεται στο μέσο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και θεωρείται μια στιγμή πνευματικής ενίσχυσης για τους πιστούς που αγωνίζονται με νηστεία και προσευχή. Η Εκκλησία προβάλλει τον Σταυρό ως πηγή δύναμης και παρηγοριάς, υπενθυμίζοντας ότι μέσα από αυτόν ήρθε η σωτηρία για όλο τον κόσμο.
Ο Σταυρός ως στήριγμα στη μέση της Σαρακοστής
Καθώς βρισκόμαστε στη μέση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, πολλοί πιστοί αρχίζουν να αισθάνονται την κούραση από τον πνευματικό αγώνα της νηστείας και της προσευχής. Η Εκκλησία, γνωρίζοντας αυτή τη δυσκολία, προσφέρει ενίσχυση και ενθάρρυνση ώστε ο καθένας να μπορέσει να σηκώσει τον προσωπικό του σταυρό.
Αυτή η πνευματική βοήθεια δίνεται μέσα από την προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού, ο οποίος υψώνεται στο κέντρο των ναών. Οι πιστοί καλούνται να τον προσκυνήσουν και να αντλήσουν δύναμη, βλέποντάς τον ως σημείο ελπίδας και στήριξης.
Ο Σταυρός υμνείται ως εκείνος που «της εγέρσεως Χριστού τας αυγάς φωτοβολείν». Ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στον Σταυρό και καλείται να θυμηθεί τα λόγια του Κυρίου: «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού».
Πάνω στο ξύλο του Σταυρού ο Χριστός ολοκλήρωσε το έργο της σωτηρίας και νίκησε τον διάβολο. Μέσα από τη Σταύρωσή Του άνοιξε ο δρόμος της λύτρωσης για ολόκληρο το ανθρώπινο γένος.
Με τη θυσία Του ο Χριστός συμφιλίωσε όχι μόνο τον άνθρωπο με τον Θεό, αλλά και ολόκληρη τη δημιουργία μεταξύ της. Ο Σταυρός αποτελείται από δύο κεραίες: μία κάθετη και μία οριζόντια.
Η κάθετη κεραία συμβολίζει τη συμφιλίωση του ανθρώπου με τον Θεό, ενώ η οριζόντια εκφράζει τη συμφιλίωση των ανθρώπων μεταξύ τους και με όλη τη δημιουργία.
Ο Σταυρός στο κέντρο της ζωής της Εκκλησίας
Τα ιερά Μυστήρια της Εκκλησίας, που αποτελούν τον πυρήνα της πνευματικής ζωής, τελούνται πάντοτε με τη δύναμη και την ενέργεια του Σταυρού.
Ο ιερέας ευλογεί σταυροειδώς το νερό της κολυμβήθρας κατά το Βάπτισμα. Σταυροειδώς γίνεται και το χρίσμα με το Άγιο Μύρο. Οι πιστοί συμμετέχουν στο μυστήριο του Σταυρού μέσα από τη Θεία Ευχαριστία και το Βάπτισμα.
Κατά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας παρακαλεί τον Θεό Πατέρα να αποστείλει το Άγιο Πνεύμα ώστε να μεταβάλει τον άρτο και τον οίνο σε Σώμα και Αίμα Χριστού, σφραγίζοντάς τα με το σημείο του Σταυρού.
Γιατί προσκυνούμε τον Τίμιο Σταυρό
Το σημείο του Σταυρού προσκυνείται από τους πιστούς επειδή αποτελεί εικόνα του Εσταυρωμένου Χριστού. Παράλληλα, η ίδια η ζωή του Χριστιανού θεωρείται σταυρική πορεία.
Ο Χριστός καλεί όσους επιθυμούν να Τον ακολουθήσουν να σηκώσουν τον δικό τους σταυρό. Αυτό σημαίνει ότι σε περιόδους διωγμών οι πιστοί καλούνται ακόμη και να μαρτυρήσουν για την πίστη τους, ενώ σε περιόδους ειρήνης αγωνίζονται να ζουν με ευσέβεια, «σταυρώνοντας» τα πάθη και τις επιθυμίες τους.
Την ημέρα της Κυριακής της Σταυροπροσκυνήσεως υπάρχει και ένα όμορφο έθιμο που τηρείται σε πολλές εκκλησίες. Οι πιστοί παίρνουν από τον ναό λουλούδια, γνωστά ως «σταυρολούλουδα».
Όταν επιστρέφουν στο σπίτι τους, τα τοποθετούν συνήθως στο εικονοστάσι, δίπλα στο καντήλι, όπως γίνεται και με τα λουλούδια του Επιταφίου.
Μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας, ο Τίμιος Σταυρός παραμένει στο κέντρο του ναού, ώστε όλοι οι άνθρωποι να μπορούν να τον προσκυνήσουν κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ημέρας.
Η μικρή ανάπαυλα της Κυριακής μέσα στη νηστεία
Επειδή η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως βρίσκεται μέσα στην περίοδο της Σαρακοστής, το φαγητό της ημέρας παραμένει νηστίσιμο. Ωστόσο, επειδή πρόκειται για Κυριακή, επιτρέπεται η κατανάλωση λαδιού.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, όλες οι Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι ημέρες κατά τις οποίες καταλύεται το λάδι.
Με αυτόν τον τρόπο η Εκκλησία προσφέρει μια μικρή «ανάπαυλα» μέσα στη νηστεία, ώστε οι πιστοί να συνεχίσουν με περισσότερη δύναμη τον πνευματικό τους αγώνα μέχρι τη Μεγάλη Εβδομάδα και τη χαρμόσυνη εορτή της Ανάστασης.