Σ’ ένα μικρό διαμέρισμα της Νέας Υόρκης, ο Ρόμπερτ Νταβιντιάν ήρθε αντιμέτωπος με έναν ανεκτίμητο ιστορικό θησαυρό: ένα σπάνιο φιλμ 35 χιλιοστών, το οποίο παρέμενε κρυμμένο για δεκαετίες και αποκαλύφθηκε μόλις το 2008.
Το κινηματογραφικό υλικό καταγράφει εικόνες από την καταστροφή της Σμύρνης και είχε τραβηχτεί το 1922 από τον παππού του. Ο παππούς του Ρόμπερτ Νταβιντιάν, γεννημένος το 1895, είχε σπουδάσει στο Αμερικανικό Κολέγιο στην Κόνια της Τουρκίας και ήταν εκείνος που βρέθηκε πίσω από την κάμερα, καταγράφοντας τη Σμύρνη αμέσως μετά τη μεγάλη καταστροφή.
Η 27η Αυγούστου 1922 και η είσοδος του τουρκικού στρατού
Σαν σήμερα, στις 27 Αυγούστου 1922, γράφτηκε μία από τις πιο οδυνηρές και τραγικές σελίδες στην ιστορία του Ελληνισμού. Τα τελευταία ελληνικά στρατιωτικά τμήματα εγκατέλειψαν τη Σμύρνη και, λίγες ώρες αργότερα, η πόλη πέρασε στον έλεγχο του τουρκικού στρατού.
Όσα ακολούθησαν έμελλε να σημαδέψουν για πάντα τη μνήμη του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Η Σμύρνη παραδόθηκε στις φλόγες, ενώ σφαγές, διώξεις και λεηλασίες έπληξαν τον ελληνικό και τον αρμενικό πληθυσμό, μετατρέποντας μία από τις σημαντικότερες πόλεις της Μικράς Ασίας σε ερείπια.
Η ήττα του ελληνικού στρατού στο μικρασιατικό μέτωπο είχε πλέον οριστικοποιηθεί και η υποχώρηση γινόταν υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Οι τουρκικές δυνάμεις, υπό την ηγεσία του Κεμάλ Ατατούρκ, προέλαυναν προς τη Σμύρνη, την ίδια πόλη στην οποία είχε αποβιβαστεί ο ελληνικός στρατός το 1919.
Στις 11 το πρωί της 27ης Αυγούστου, η εμπροσθοφυλακή του τουρκικού ιππικού μπήκε στη Σμύρνη. Αργότερα, κατά τις βραδινές ώρες, ακολούθησε και μεραρχία πεζικού.
Οι σφαγές και η δολοφονία του Χρυσοστόμου
Η είσοδος του τουρκικού στρατού σηματοδότησε την έναρξη μιας δραματικής περιόδου για τον χριστιανικό πληθυσμό της πόλης. Έλληνες, Αρμένιοι και άλλοι χριστιανοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη βία του στρατού και του φανατισμένου όχλου.
Οι σφαγές υπήρξαν ανελέητες. Χιλιάδες Έλληνες πολίτες έχασαν τη ζωή τους, ενώ σπίτια, καταστήματα και άλλες περιουσίες λεηλατήθηκαν.
Ανάμεσα στα πλέον εμβληματικά θύματα ήταν ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Συνελήφθη, βασανίστηκε και δολοφονήθηκε με φρικτό τρόπο, με τον θάνατό του να μετατρέπεται σε σύμβολο του μαρτυρίου του μικρασιατικού Ελληνισμού.
Η μεγάλη φωτιά που κατέστρεψε τη Σμύρνη
Στις σφαγές και τις λεηλασίες προστέθηκε στη συνέχεια και η μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε μεγάλο τμήμα της πόλης. Η φωτιά, που ξέσπασε τις τελευταίες ημέρες του Αυγούστου, εξαπλώθηκε με τεράστια ταχύτητα και κατέκαψε κυρίως την ελληνική και την αρμενική συνοικία.
Οι φλόγες έκαιγαν για ημέρες, μετατρέποντας το άλλοτε κοσμοπολίτικο κέντρο της Ιωνίας σε έναν απέραντο σωρό από καμένα κτίρια και ερείπια.
Οι εικόνες της καταστροφής έμειναν βαθιά χαραγμένες στην ιστορική μνήμη, ενώ το σπάνιο κινηματογραφικό υλικό που βρέθηκε δεκαετίες αργότερα αποτελεί μία από τις πολύτιμες οπτικές μαρτυρίες εκείνων των ημερών.
Χιλιάδες άνθρωποι εγκλωβισμένοι στην προκυμαία
Εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, στην πλειονότητά τους γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι, συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης αναζητώντας έναν τρόπο διαφυγής.
Μέσα σε συνθήκες πανικού περίμεναν την επιβίβασή τους σε πλοία, ενώ στον κόλπο βρίσκονταν συμμαχικά πολεμικά σκάφη. Οι σκηνές που εκτυλίχθηκαν στην προκυμαία ήταν συγκλονιστικές, με χιλιάδες ανθρώπους να συνωστίζονται και να αγωνίζονται για μια θέση σε κάποιο πλοίο, την ώρα που πίσω τους η πόλη καιγόταν.
Ο φόβος, η απόγνωση και η αγωνία για σωτηρία κυριαρχούσαν, καθώς οικογένειες προσπαθούσαν να εγκαταλείψουν έναν τόπο στον οποίο είχαν ζήσει επί γενιές.
Το τέλος μιας παρουσίας χιλιάδων ετών
Η καταστροφή της Σμύρνης το 1922 αποτέλεσε το τραγικό αποκορύφωμα της Μικρασιατικής Εκστρατείας και σηματοδότησε ουσιαστικά το τέλος μιας μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία.
Για αιώνες, οι ελληνικοί πληθυσμοί είχαν αναπτύξει σημαντικές κοινότητες, εμπορικά κέντρα, σχολεία και πολιτιστική ζωή στην περιοχή. Μέσα σε λίγες ημέρες, όμως, ένας ολόκληρος κόσμος κατέρρευσε και εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες.
Η 27η Αυγούστου 1922 παραμένει έτσι μία ημερομηνία στενά συνδεδεμένη με τον ξεριζωμό, τις ανθρώπινες απώλειες και την τραγωδία του Μικρασιατικού Ελληνισμού.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι εικόνες, οι μαρτυρίες και τα σπάνια ντοκουμέντα εκείνων των ημερών εξακολουθούν να υπενθυμίζουν πόσο σκληρή μπορεί να γίνει η ιστορία. Παράλληλα, αναδεικνύουν τη σημασία της διατήρησης της ιστορικής μνήμης, ώστε οι επόμενες γενιές να γνωρίζουν και να κατανοούν όσα συνέβησαν.