Ένας χρόνος έχει περάσει από τότε που ο Κώστας Σημίτης, ο μακροβιότερος Πρωθυπουργός της μεταπολίτευσης, έφυγε από τη ζωή στις 5 Ιανουαρίου 2025. Η πολιτική του διαδρομή, ο εκσυγχρονισμός που πρότεινε και η πορεία της Ελλάδας προς τον σκληρό πυρήνα της Ευρώπης παραμένουν αντικείμενο αποτίμησης και αναστοχασμού.
Η πορεία προς την Ευρώπη και τα μεγάλα βήματα
Η περίοδος 1996-2004, κατά την οποία ο Κώστας Σημίτης ήταν στο τιμόνι της χώρας, δεν χαρακτηρίστηκε απλώς από πολιτική σταθερότητα αλλά από βαθιές μεταρρυθμίσεις. Ο βασικός του στόχος, ο «εκσυγχρονισμός», δεν ήταν μόνο μία λέξη-κλειδί, αλλά ένα ευρύ σχέδιο για την αναδιάρθρωση του ελληνικού κράτους.
Με αποκορύφωμα την ένταξη στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση την 1η Ιανουαρίου 2002, ο Σημίτης κατόρθωσε να οδηγήσει τη χώρα σε ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Αν και υπήρξαν επικρίσεις για τους τρόπους με τους οποίους επιτεύχθηκε η είσοδος στην Ευρωζώνη, αναγνωρίζεται από όλες τις πλευρές ότι εκείνη η εποχή ενίσχυσε σε πρωτοφανή βαθμό τη διεθνή αξιοπιστία της Ελλάδας.
Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, η Σύνοδος του Ελσίνκι το 1999 αποτέλεσε κομβικό σημείο. Εκεί, ο Σημίτης πέτυχε να συνδέσει την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας με την υποχρέωσή της να προσφύγει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για την επίλυση των διμερών διαφορών. Το 2004, η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρά το «όχι» στο σχέδιο Ανάν καταγράφηκε ως μια από τις σημαντικότερες διπλωματικές επιτυχίες της Ελλάδας.
Υποδομές που άλλαξαν το πρόσωπο της χώρας
Το αποτύπωμα του Κώστα Σημίτη είναι ορατό σε κάθε γωνιά της Ελλάδας: η Αττική Οδός, η Γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου, το Μετρό της Αθήνας και το Διεθνές Αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος» είναι έργα που σχεδιάστηκαν και προωθήθηκαν επί των ημερών του. Ο ίδιος είχε βαθιά πίστη πως η πρόοδος περνά μέσα από την αναβάθμιση των υποδομών.
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004 αποτέλεσαν μια τιτάνια πρόκληση για τη χώρα. Παρά τις καθυστερήσεις και το υψηλό κόστος, η τελική εικόνα της Ελλάδας το καλοκαίρι εκείνο ήταν η εικόνα μιας χώρας ικανής, οργανωμένης και αποφασισμένης. Ο ίδιος είχε ορίσει ως προσωπικό στοίχημα την επιτυχή διοργάνωση, από τη στιγμή που ανέλαβε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στο Πεντελικό.
Οι σκιές και τα σκάνδαλα της εποχής
Ωστόσο, καμία πολιτική αποτίμηση δεν μπορεί να αγνοήσει τις σκοτεινές πτυχές της διακυβέρνησης Σημίτη. Παρότι δεν εμπλέχθηκε ποτέ προσωπικά σε σκάνδαλα, επικρίθηκε έντονα για την αδυναμία ή απροθυμία να ελέγξει φαινόμενα διαφθοράς μέσα στην κυβέρνηση και το κόμμα του.
Οι υποθέσεις του Άκη Τσοχατζόπουλου και του Γιάννου Παπαντωνίου που απασχόλησαν μεταγενέστερα τη Δικαιοσύνη, έπληξαν σοβαρά την εικόνα του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ. Επιπλέον, το Χρηματιστήριο του 1999, με τις φούσκες και τις οικονομικές απώλειες για χιλιάδες μικροεπενδυτές, άφησε ένα βαθύ τραύμα και αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα στην αξιοπιστία της κυβέρνησης.
Ο Σημίτης πέρα από την πολιτική
Ο Κώστας Σημίτης δεν υπήρξε ποτέ ο τυπικός χαρισματικός ηγέτης. Χαμηλών τόνων, οργανωμένος, με προσήλωση στη λεπτομέρεια, δεν δίσταζε να παραδεχθεί τις αδυναμίες της χώρας. Η ιστορική του φράση «Αυτή είναι η Ελλάδα» μετά την κρίση των Ιμίων το 1996 αποκάλυπτε τη ρεαλιστική του ματιά και την αποφασιστικότητά του να διορθώσει τα κακώς κείμενα.
Από τη φύση του ακαδημαϊκός, μπήκε στην πολιτική για να προωθήσει τον δρόμο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ακόμα και μετά την αποχώρησή του από την ενεργή πολιτική σκηνή, οι παρεμβάσεις του μέσω άρθρων και συγγραμμάτων είχαν πάντα βαρύτητα και αντιμετωπίζονταν με σεβασμό από σοβαρούς αναλυτές.
Η παρακαταθήκη και το ερώτημα του σήμερα
Στη σημερινή Ελλάδα, το ερώτημα που προκύπτει συχνά είναι: «Πόσο Σημίτη αντέχει και χρειάζεται η χώρα;». Σε έναν κόσμο που δοκιμάζεται από λαϊκιστικά ρεύματα και γεωπολιτικές αναταράξεις, ο νηφάλιος και ορθολογικός λόγος του πρώην Πρωθυπουργού φαίνεται πιο επίκαιρος από ποτέ.
Οι απόψεις του για το ασφαλιστικό, όπως το περίφημο σχέδιο Γιαννίτση που τότε απερρίφθη με ένταση από τα συνδικάτα, αποδείχθηκαν μακροπρόθεσμα διορατικές. Αν και δεν πρόλαβε να εφαρμόσει αρκετές από τις αλλαγές που οραματίστηκε, η ιστορία τον δικαίωσε σε πολλές από τις προειδοποιήσεις του.
Ένας χρόνος χωρίς τον Κώστα Σημίτη είναι ένας χρόνος λιγότερος λογικής σκέψης στον δημόσιο διάλογο. Όσοι τον θαύμασαν και όσοι τον πολέμησαν συμφωνούν ότι ο «λογιστής», όπως τον αποκαλούσαν ειρωνικά οι αντίπαλοί του, έβαλε τις βάσεις για να προχωρήσει η Ελλάδα στον 21ο αιώνα με σταθερότητα και θεσμική επάρκεια.
Ίσως ο τελικός απολογισμός να μείνει ανοικτός για χρόνια ακόμα. Όμως για την πλειοψηφία όσων μελετούν τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της χώρας, ο Κώστας Σημίτης θα παραμείνει ο Πρωθυπουργός που έκανε την Ελλάδα «κανονική χώρα», θωρακίζοντάς την θεσμικά απέναντι στις κρίσεις που ακολούθησαν.